Το πολιτισμικό και το πολιτιστικό

 

Vanitas Still Life, Evert Collier 1662

 

Η χρήση του ουδετέρου ενός επιθέτου ως ουσιαστικού ανήκει στη βαθιά παράδοση της ελληνικής γλώσσας να σχηματίζει από επίθετα αφηρημένες έννοιες, οι οποίες αναφέρονται σε μια κατηγορία, μια διάσταση, μια ποιότητα ή ένα σύνολο πρακτικών. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το ουδέτερο του επιθέτου λειτουργεί ως ένα εργαλείο γλωσσικής συμπύκνωσης, το οποίο μας επιτρέπει να μιλάμε για ολόκληρα συστήματα νοήματος, χωρίς να τα περιορίζουμε με συνοδευτικές λέξεις (π.χ. φαινόμενο, πεδίο, πλαίσιο κ.ά.), αλλά να αφήνουμε χώρο για την πολυσημία και το μεγαλύτερο δυνατό ερμηνευτικό βάθος.

Χαρακτηριστικές χρήσεις παρόμοιων γλωσσικών συμπυκνώσεων βρίσκουμε

Ø στη φιλοσοφία (το αγαθό, το καλό, το δίκαιο),
Ø στην κοινωνιολογία (το «κοινωνικό» ως το πεδίο των κοινωνικών σχέσεων, δομών, συμπεριφορών και κανόνων),
Ø στην πολιτική (το «πολιτικό» ως το σύστημα, θεσμών, αποφάσεων και συγκρούσεων),
Ø στην οικονομία (το «οικονομικό» ως το πλαίσιο των οικονομικών συνθηκών, μηχανισμών και συμφερόντων),
Ø στην ηθική (το «ηθικό» ως η διάσταση της ηθικής κρίσης, των αξιών, των διλημμάτων) κ.ά.

Στο πεδίο του πολιτισμού, το «πολιτισμικό» και το «πολιτιστικό» ως επίθετα ή ως αφηρημένα ουσιαστικά χρειάζονται περαιτέρω διευκρίνιση, καθώς συχνά χρησιμοποιούνται άλλοτε εναλλάξ και άλλοτε ως συνώνυμα. Ωστόσο, πρόκειται για δύο πεδία που, ενώ έχουν κοινό υπόστρωμα, στην πραγματικότητα περιγράφουν διαφορετικές λειτουργίες του πολιτισμού.

Το «πολιτισμικό» είναι όρος που χρησιμοποιείται σε πεδία όπως η κριτική θεωρία, η κοινωνιολογία, η ανθρωπολογία, οι πολιτισμικές σπουδές και αναφέρεται κυρίως στον πολιτισμό ως σύστημα νοήματος. Με αυτή την έννοια, χρησιμοποιούμε το επίθετο «πολιτισμικός-ή-ό», όταν θέλουμε να αναφερθούμε σε νοήματα, αξίες, ταυτότητες, σύμβολα, κοσμοθεωρίες.

Παραδείγματα: πολιτισμικό πλαίσιο, πολιτισμικό κεφάλαιο, πολιτισμική ταυτότητα, πολιτισμικές διαφορές, πολιτισμικά πρότυπα, πολιτισμικές συγκρούσεις, πολιτισμικός ιμπεριαλισμός κ.ά.

Αντίθετα, το «πολιτιστικό» είναι όρος που χρησιμοποιείται συνήθως από θεσμούς, δήμους, υπουργεία, μουσεία και οργανισμούς και αναφέρεται στην παραγωγή, προώθηση ή διαχείριση του πολιτισμού. Με αυτή την έννοια, χρησιμοποιούμε το επίθετο «πολιτιστικός-ή-ό», όταν θέλουμε να αναφερθούμε σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες ή παραγωγή έργων και προϊόντων που σχετίζονται με τον πολιτισμό.

Παραδείγματα: πολιτιστικές εκδηλώσεις, πολιτιστικοί θεσμοί, πολιτιστικά προγράμματα, πολιτιστική πολιτική, πολιτιστικά αγαθά, πολιτιστική κληρονομιά κ.ά.

 
Η διάκριση σε μερικές προτάσεις:

 
­_ Τα φεστιβάλ είναι πολιτιστικές εκδηλώσεις που αναδεικνύουν την πολιτισμική μας ταυτότητα.
_ Η πολιτιστική πολιτική μπορεί να επηρεάσει τις πολιτισμικές πρακτικές μιας κοινότητας.
_ Οι πολιτισμικοί πόλεμοι δεν είναι ποτέ πολιτιστικές διαφωνίες, αλλά συγκρούσεις γύρω από αξίες και ταυτότητες.