ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Η επισκόπηση της βιβλιογραφίας αποτελεί το θεμέλιο κάθε σοβαρού δημιουργικού εγχειρήματος τόσο στην επιστήμη όσο και στη λογοτεχνία. Δεν πρόκειται για μια απλή καταγραφή όσων έχουν γραφτεί, αλλά για μια πράξη προσανατολισμού, μια προσπάθεια να κατανοήσουμε το τοπίο μέσα στο οποίο μπορούμε να τοποθετήσουμε τη δική μας συμβολή. Στην ουσία της, η βιβλιογραφική επισκόπηση λειτουργεί σαν χάρτης που δείχνει τα μονοπάτια που έχουν ήδη διανυθεί, τα αδιέξοδα, τις παρακάμψεις, αλλά και τα σημεία όπου ο δρόμος παραμένει ανοιχτός για νέες διαδρομές. Είναι, λοιπόν, ο τρόπος με τον οποίο στρέφουμε το βλέμμα προς τα πίσω για να μπορέσουμε να κινηθούμε μπροστά, αποφεύγοντας τις αστοχίες, τις επαναλήψεις και τις αντιγραφές. Για τη δημιουργική σχέση μεταξύ επιστήμης και μυθοπλασίας έχω γράψει και αλλού, παραθέτοντας τις απόψεις του Ουμπέρτο Έκο και του Τζερόμ Μπρούνερ . Παρά τη διαφορετική τους μεθοδολογία, το σημαντικότερο ίσως στοιχείο που φέρνει κοντά αυτά τα φαινομενικά συγκρουόμενα πεδία είν...

  Ως είδος σε εξέλιξη, οι μικρές αφηγήσεις βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με μια ποικιλία κειμενικών ειδών, αφηγηματικών τεχνικών και εκφραστικών μέσων. Από ιστορική άποψη, οι μικρές αφηγήσεις ανέκαθεν περιλάμβαναν τους μύθους, τα ηθικά παραγγέλματα, τους φιλοσοφικούς αφορισμούς, τις παραβολές, τα παραμύθια και, γενικότερα, τα μικρής έκτασης αφηγήματα της λαϊκής προφορικής παράδοσης. Ωστόσο, πολλοί μελετητές συνδέουν τις σύγχρονες μικρές αφηγήσεις με την ανάπτυξη του διηγήματος (short story) στα μέσα του 19ου αιώνα και τη συνεχιζόμενη μέχρι σήμερα θεωρητική συζήτηση σχετικά με τον ακριβή ειδολογικό του χαρακτήρα. Πρωτοπόροι του είδους θεωρούνται οι Νοτιοαμερικανοί συγγραφείς (Jorge Luis Borges, Julio Cortázar, Augusto Monterroso, Juan José Arreola κ.ά.), οι οποίοι αναγνωρίζονται διεθνώς ως πρόδρομοι της μικρής φόρμας και εκείνοι που επηρέασαν πιο αποφασιστικά τους νεώτερους συγγραφείς. Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα δημοφιλή είναι τα τρίστιχα ιαπωνικά ποιήματα χαϊκού , τα οποία διαδόθηκαν στ...

  Το 1967, ο Αμερικανός ψυχολόγος Τζόι Πολ Γκίλφορντ (1897-1987), γνωστός για την ψυχομετρική μελέτη της ανθρώπινης νοημοσύνης, διατύπωσε τη διάκριση μεταξύ της "συγκλίνουσας" και της "αποκλίνουσας" σκέψης, η οποία έδωσε σημαντική ώθηση στην επιστημονική συζήτηση περί δημιουργικότητας. Ο Γκίλφορντ συνέδεσε τη συγκλίνουσα σκέψη με την εφαρμογή των καθιερωμένων κανόνων για την εξεύρεση μιας ενιαίας και συμπαγούς λύσης σε κάποιο πρόβλημα, ενώ περιέγραψε την αποκλίνουσα σκέψη ως την ικανότητα διερεύνησης των πραγμάτων από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες, παρακάμπτοντας τις συμβατικές μεθόδους εξέτασης. Ως πηγή δημιουργικότητας, η αποκλίνουσα σκέψη εκδηλώνεται με: περιέργεια, παρατηρητικότητα, απορία και ικανότητα διατύπωσης ερωτημάτων ( θαυμάζειν το άτοπον , στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία), ανοικτότητα στη βιωματική εμπειρία, το άγνωστο και το ενδεχόμενο να συμβεί, συνεργατικό πνεύμα και προθυμία να εξερευνούμε όχι μόνο τις δικές μας ιδέες αλλά και τις ιδέες των...

  Η δημιουργική γραφή αναφέρεται συχνά ως η τέχνη της παραγωγής πρωτότυπων κειμένων που βασίζονται στη φαντασία, στη γλώσσα και στη συναισθηματική ή νοητική εμπειρία του συγγραφέα. Δεν αφορά μόνο την «έμπνευση», ούτε περιορίζεται στη λογοτεχνία. Είναι ένας τρόπος να μετατρέπουμε την εμπειρία σε μορφή, να δίνουμε σχήμα σε αυτό που νιώθουμε, σκεφτόμαστε ή παρατηρούμε. Με άλλα λόγια, η δημιουργική γραφή είναι η συνειδητή πρακτική της δημιουργικότητας μέσα από τη γλώσσα . Παρότι σήμερα θεωρείται ξεχωριστό πεδίο μελέτης από τη δημιουργικότητα, η δημιουργική γραφή είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η λογοτεχνία. Οι αρχαίοι ρήτορες δίδασκαν τεχνικές αφήγησης, οι ποιητές εργάζονταν με μνημοτεχνικά μοτίβα και σχήματα, οι δραματουργοί πειραματίζονταν με δομές και χαρακτήρες. Όμως αυτές οι πρακτικές δεν ονομάζονταν «δημιουργική γραφή», αλλά «ποιητική» με την αριστοτελική έννοια του όρου. Για τον Αριστοτέλη, η ποίηση (με την ευρεία έννοια της δημιουργίας) δεν αναπαριστά απλώς γεγονότα, αλλά πλ...

  Ο Τζακ και η φασολιά:  δημιουργικότητα και ενηλικίωση Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ο όρος «homo creativus» αναφέρεται στον άνθρωπο ως ένα κατεξοχήν δημιουργικό ον με την ικανότητα να παράγει νέο νόημα και νέες μορφές, λύσεις και πολιτισμικές πρακτικές. Αυτή η βαθιά ανθρώπινη ικανότητα δεν είναι θεϊκό δώρο, μυστικό χάρισμα λίγων εκλεκτών ή προνόμιο των καλλιτεχνών, όπως πίστευαν σε παλαιότερες εποχές. Σήμερα, η δημιουργικότητα συνδέεται με τη δυνατότητα να βλέπουμε τον κόσμο αλλιώς και να φτιάχνουμε κάτι που δεν υπήρχε πριν. Είναι περισσότερο μια στάση ζωής παρά χαρακτηριστικό ενός συγκεκριμένου ανθρωπότυπου. Η ιστορία της έννοιας της δημιουργικότητας δείχνει μια εντυπωσιακή μετατόπιση των αντιλήψεων για την προέλευσή της από το θείο στο άτομο, από το άτομο στη διαδικασία και από τη διαδικασία στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Στην αρχαιότητα, η δημιουργικότητα θεωρούνταν δώρο των θεών. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, πίστευε ότι ο ποιητής ήταν ένα κατεχόμενο από τους θεούς ι...

  Επιστολογράφος του Γιαπωνέζου φωτογράφου Kusakabe Kimbei (1841-1934) Στο σύγχρονο ελληνικό λεξιλόγιο, η κοινή ενασχόληση με τη γραφή οδηγεί συχνά στη λανθασμένη εντύπωση ότι συγγραφέας και συντάκτης κειμένου είναι ταυτόσημα επαγγέλματα. Ωστόσο, η ιστορική τους διαδρομή και οι θεωρητικές τους αποχρώσεις δείχνουν ότι ανάμεσά τους υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά: ο συγγραφέας δημιουργεί, ο συντάκτης κειμένου γράφει. Εκ πρώτης όψεως, η διάκριση φαίνεται απλή, αλλά πίσω της κρύβεται ολόκληρη η ιστορία της πολιτισμικής μας σχέσης με τον γραπτό λόγο. Οι δύο όροι δεν δηλώνουν απλώς επαγγελματικές ταυτότητες, αλλά συνιστούν δύο διαφορετικούς τρόπους να κατανοούμε τι σημαίνει παράγω νόημα . Στην ιστορία της γραφής, ο συγγραφέας ως ιστορικό υποκείμενο που δημιουργεί πρωτότυπο περιεχόμενο εμφανίζεται καταρχάς με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους τον έκτο π.Χ. αιώνα και σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη συλλογική και ανώνυμη προφορική αφήγηση των παραδοσιακών κοινοτήτων στο ατομικό έργο που φέρει τ...

  Υπάρχουν λέξεις που η κοινή χρήση τις έχει κάνει τόσο οικείες, ώστε τις προφέρουμε ασυναίσθητα χωρίς να τις ακούμε και, κυρίως, χωρίς να τις σκεφτόμαστε πραγματικά. Η δύναμή τους χάνεται μέσα στη συνήθεια, την επανάληψη και την κεκτημένη ταχύτητα. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη «συγγραφή». Συνήθως τη χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε την πράξη της γραφής, αν όμως σταθούμε μια στιγμή για να αφουγκραστούμε τη φωνή της ίδιας της λέξης, θα την ακούσουμε να μας ψιθυρίζει ότι η γραφή δεν είναι ποτέ μόνη. Το «συν-» που τη συνοδεύει είναι μόνο του μια ολόκληρη φιλοσοφία συμπυκνωμένη σε τρία γράμματα.  Στην αρχαία ελληνική, το «συν-» δηλώνει εκείνο το αριστοτελικό «κάτι παραπάνω» που προσδίδει σε ένα σύνολο μια αξία μεγαλύτερη από το άθροισμα των επιμέρους μερών του. Το βρίσκουμε σε λέξεις όπως συν-κεντρώνω, συν-δέω, συν-τάσσω. Με αυτή την έννοια, συν-γράφω σημαίνει ότι γράφω μαζί με τις πηγές μου, τις αναγνώσεις μου, τις μνήμες μου, τις εμπειρίες μου. Γράφω μαζί με τις φωνές που έχ...

  Χειρόγραφες διορθώσεις του Γκυστάβ Φλωμπέρ Χωρίς αμφιβολία, κάθε συγγραφέας έχει το δικό του προσωπικό ύφος που, κατά κάποιον τρόπο, αντανακλά τον εσωτερικό του/της κόσμο, τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται και την ιδιαίτερη σχέση που έχει με τη γλώσσα. Με τον καιρό και τη συνεχή εξάσκηση, αναπτύσσει τις δικές του/της συγγραφικές συνήθειες και πρακτικές, κυρίως όμως αποκτά ορισμένα ποιοτικά κριτήρια με βάση τα οποία προσδίδει στα κείμενά του/της δομική συνοχή, νοηματική συνάφεια και γλωσσική αισθητική. Τα τελευταία χρόνια, κάτω από την επίδραση των νέων τεχνολογικών συμβάσεων, παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση να μεταφέρουμε στο χαρτί ή στον υπολογιστή τον προφορικό μας λόγο ανεπεξέργαστο. Γράφουμε ελλειπτικά, συντάσσουμε δευτερεύουσες προτάσεις σαν να είναι κύριες και κύριες προτάσεις σαν να είναι δευτερεύουσες, αποφεύγοντας όλη εκείνη την ποικιλία των συνδέσμων, των αντωνυμιών, των μετοχών, των επιθέτων και των άλλων μερών του λόγου που δίνουν βάθος, χρώμα, νόημα και σαφήνεια στ...