ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Το μάγμα Στην κοινωνική φιλοσοφία, την ψυχανάλυση, τη λογοτεχνική θεωρία και την τέχνη, το «φαντασιακό» («imaginaire», «imagined») και το «φανταστικό» («fantastique» «fantastic») κατέχουν σημαντική θέση στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δίνουμε νόημα στον πραγματικό κόσμο και δημιουργούμε εναλλακτικούς, πιθανούς κόσμους . Στην καθημερινή επικοινωνία, οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι και συνήθως τους αποδίδεται αδιάκριτα η σημασία του εξωπραγματικού, του ψευδούς ή του ανύπαρκτου. Ας κάνουμε, λοιπόν, την απαραίτητη διάκριση, αρχίζοντας με μια σύντομη αναφορά στην ιστορία της έννοιας του «φαντασιακού». Ο όρος «imaginaire» εισήχθη στην ψυχαναλυτική θεωρία τη δεκαετία 1930-1940 από τον Γάλλο ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν (1901-1981), ο οποίος τη θεμελίωσε σε συνάρτηση με το αναπτυξιακό στάδιο του καθρέφτη και την καθιέρωσε ως έναν από τους τρεις τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και την πραγματικότητα. Ως πυλώνας της ...

  Το πάθος της δημιουργίας , Λεονίντ Παστερνάκ   (1862–1945)  Στην ιστορία, συγγραφείς και καλλιτέχνες μιλούν ο καθένας με τη δική του νοηματική γλώσσα, χρησιμοποιεί τα δικά του εκφραστικά εργαλεία και τραβά τον δικό του δρόμο στην τέχνη και τον πολιτισμό. Ωστόσο, έχουν κοινές ιστορικές εμπειρίες και βρέθηκαν πολλές φορές να πολεμούν μαζί τους ίδιους εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Στους πλατωνικούς διαλόγους, η παρομοίωση της γραφής με τη ζωγραφική επιχειρεί να αποδώσει στη γραφή τον άξεστο χαρακτήρα που την εποχή εκείνη ταίριαζε μόνο στους χειρώνακτες των κατώτερων τάξεων. Για τον κατά τα άλλα πολυγραφότατο Πλάτωνα, στη διδασκαλία της φιλοσοφίας δεν ταίριαζε παρά μόνον ο προφορικός λόγος, ενώ η χρησιμότητα του γραπτού λόγου περιοριζόταν στην υπόμνηση και τη διατήρηση των πεπραγμένων στη μνήμη. Αλλά και η εκδίωξη των ποιητών και των καλλιτεχνών από την ουτοπική πλατωνική Πολιτεία περιγράφεται με τέτοιο μένος που μόνον ένα ολοκληρωτικό καθεστώς θα μπορούσε να επιδεί...

  ... συνέχεια από το Α΄ Μέρος: Από την αρχαιότητα μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο Μετά την απώλεια εκατομμυρίων ανθρώπων στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα καλλιτεχνικά και λογοτεχνικά ρεύματα του Μεσοπολέμου διαμορφώθηκαν μέσα σε ένα περιβάλλον βαθιάς κοινωνικής κρίσης, πολιτικής αστάθειας και ιδεολογικών ανακατατάξεων. Ο υπερρεαλισμός (σουρεαλισμός) εισήγε την αυτόματη γραφή, το όνειρο και το ασυνείδητο. Ο εξπρεσιονισμός έδωσε έμφαση στο συναίσθημα, την εσωτερική ένταση και την παραμόρφωση της πραγματικότητας. Ο ντανταϊσμός ανέδειξε το παράλογο, την ανατροπή των συμβάσεων, τα παιχνίδια με τη γλώσσα και τη μορφή. Ο κονστρουκτιβισμός έδωσε νέες μορφές στην αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική και τη γραφιστική, με έμφαση στη γεωμετρία και τη λειτουργικότητα. Στην αρχή, η ριζοσπαστική πολιτική κριτική των συγγραφέων και των καλλιτεχνών στο αστικό κατεστημένο φάνηκε να προσφέρει μια διαφυγή από την ψυχολογία της απόγνωσης. Διακηρύσσοντας έναν προοδευτικό συσχετισμό της τέχνης με την κοινωνία, τα νέα...

  Ο πίθος της Πανδώρας, Pietro della Vecchia (1602/1603–1678) Σε μια πολύ παλιά εποχή, τότε που οι άνθρωποι ήταν μόνο γένους αρσενικού, ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και τη χάρισε στους θνητούς, για να βελτιώσουν τη ζωή τους. Όταν οι άνθρωποι άρχισαν να δυναμώνουν πολύ χάρη στα ευεργετήματα της φωτιάς, ο Δίας κατάλαβε τι είχε συμβεί και εξοργίστηκε με την πράξη του Προμηθέα, επειδή έθετε σε αμφισβήτηση τη δική του εξουσία πάνω στους ανθρώπους. Τότε αποφάσισε να τιμωρήσει τον Προμηθέα για την κλοπή και να κάνει ολόκληρη την ανθρωπότητα να πληρώσει το τίμημα για την ευεργεσία που έλαβε χωρίς τη δική του άδεια. Τον Προμηθέα τον αλυσόδεσε στον Καύκασο και διέταξε ένα γύπα να του τρώει το συκώτι κάθε μέρα. Για τους ανθρώπους, όμως, διάλεξε μια ύπουλη τιμωρία. Ήθελε να τους δώσει κάτι που θα αγαπούσαν πολύ, αλλά που θα έφερνε μαζί του την καταστροφή. Έτσι, διέταξε τον Ήφαιστο να πλάσει από άργιλο μια γυναίκα, την πρώτη θνητή γυναίκα, μητέρα όλων των γυναικών και αρχέτυπο του...

    Κλοντ Λεβί-Στρος, Το βλέμμα εξ αποστάσεως (1983) Εθνική Βιβλιοθήκη Γαλλίας Ως καθολικό πλαίσιο που αγκαλιάζει όλες τις πτυχές της ατομικής και συλλογικής ύπαρξης, ο πολιτισμός μπορεί να γίνει κατανοητός ως το σύνολο των νοημάτων, αξιών, συμβόλων, πρακτικών και μορφών ζωής που μια κοινότητα δημιουργεί, μοιράζεται και μεταδίδει, προκειμένου να προσδώσει συνοχή στην εμπειρία της και να οργανώσει τον τρόπο που ζει, σκέφτεται και σχετίζεται. Με άλλα λόγια, ο πολιτισμός είναι το νοητικό πλέγμα μέσα από το οποίο οι άνθρωποι κατανοούν τον κόσμο, ερμηνεύουν τα γεγονότα, ρυθμίζουν τις σχέσεις τους και επιτελούν την ταυτότητά τους. Από την οπτική γωνία της ανθρωπολογίας, το πλέγμα αυτό περιλαμβάνει τις διαγενεακά κληρονομημένες παραδόσεις συμβολικών μορφών, οι οποίες εκφράζονται στη γλώσσα, τη θρησκεία, τις αφηγήσεις, τις χειρονομίες, τα ήθη, τα έθιμα, τις τελετουργίες, τα τεχνουργήματα, τις καθημερινές πρακτικές και τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές μεταξύ όμορων κοινοτήτων. Από κοι...

  Λεπτομέρεια τοιχογραφίας από την αίθουσα μουσικής στο παλάτι Ali Qapu, Ιράν   Πότε γράφουμε τη λέξη «πολιτισμός» με κεφαλαίο και πότε με μικρό; Το ερώτημα αυτό είναι διαφορετικό από το διλημματικό ερώτημα « Πολιτισμός ή πολιτισμοί; », το οποίο αναφέρεται στην υπαρξιακή δυσκολία του δυτικού πολιτισμού να αποδεχτεί το τέλος της πολιτισμικής του ηγεμονίας και να προσαρμοστεί στην πολυπολιτισμικότητα του κόσμου. Χωρίς αμφιβολία, η ιστορική μετάβαση από τον ενικό στον πληθυντικό οδήγησε στην ανανοηματοδότηση της έννοιας του πολιτισμού, στην οποία συνέβαλαν καθοριστικά η κριτική πολιτισμική θεωρία και οι πολιτισμικές σπουδές. Εδώ λοιπόν θα αναφερθώ σε αυτή την ανανοηματοδοτημένη έννοια, ώστε να διαλύσουμε τη σύγχυση που δημιουργείται από τη χρήση της ίδιας λέξης για δύο εντελώς διαφορετικά επίπεδα. Ως αφηρημένη έννοια, ο «Πολιτισμός» με κεφαλαίο δεν αναφέρεται πλέον στον ευρωκεντρικό μονοπολιτισμό, αλλά στην καθολική ικανότητα του ανθρώπου να παράγει νόημα, να δημιουργεί σύμβολα...

  Αλληγορία της Ευρώπης ,  Jean-Baptiste Oudry,  1722   Το ερώτημα «πολιτισμός ή πολιτισμοί;» δεν είναι καινούργιο. Αντιθέτως, έχει λάβει την απάντησή του εδώ και ογδόντα χρόνια. Παρόλα αυτά, ο «πολιτισμός» εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να γράφεται με το «Π» κεφαλαίο, ενώ υπάρχει μια εμφανής δυσκολία –αν όχι και άρνηση, σε ορισμένες περιπτώσεις– να μιλήσουμε ανοικτά και καθαρά για «πολιτισμούς» στον πληθυντικό. Το ζήτημα δεν είναι άσχετο με την υπαρξιακή κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα ο δυτικός πολιτισμός, αλλά πριν φτάσουμε εκεί, θα βοηθήσει σημαντικά την κατανόησή μας να σκύψουμε για λίγο στη μεγάλη ιστορική μετάβαση από τον «Πολιτισμό» ως μονοσήμαντη, ιεραρχική και ευρωκεντρική κατηγορία στην αναγνώριση και αποδοχή της ύπαρξης «πολιτισμών» ως πολλαπλές και ισότιμες ιστορικές μορφές του παγκόσμιου φαντασιακού. Η μετάβαση αυτή δεν ήταν φυσική, δεδομένη ή αυτονόητη, αλλά υπήρξε αποτέλεσμα των δύο παγκοσμίων πολέμων του 20ού αιώνα, της ιστορικής ταπείνωσης της Ευρώπης...

  Vanitas Still Life , Evert Collier  1662   Η χρήση του ουδετέρου ενός επιθέτου ως ουσιαστικού ανήκει στη βαθιά παράδοση της ελληνικής γλώσσας να σχηματίζει από επίθετα αφηρημένες έννοιες, οι οποίες αναφέρονται σε μια κατηγορία, μια διάσταση, μια ποιότητα ή ένα σύνολο πρακτικών. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το ουδέτερο του επιθέτου λειτουργεί ως ένα εργαλείο γλωσσικής συμπύκνωσης, το οποίο μας επιτρέπει να μιλάμε για ολόκληρα συστήματα νοήματος, χωρίς να τα περιορίζουμε με συνοδευτικές λέξεις (π.χ. φαινόμενο, πεδίο, πλαίσιο κ.ά.), αλλά να αφήνουμε χώρο για την πολυσημία και το μεγαλύτερο δυνατό ερμηνευτικό βάθος. Χαρακτηριστικές χρήσεις παρόμοιων γλωσσικών συμπυκνώσεων βρίσκουμε Ø στη φιλοσοφία (το αγαθό, το καλό, το δίκαιο), Ø στην κοινωνιολογία (το «κοινωνικό» ως το πεδίο των κοινωνικών σχέσεων, δομών, συμπεριφορών και κανόνων), Ø στην πολιτική (το «πολιτικό» ως το σύστημα, θεσμών, αποφάσεων και συγκρούσεων), Ø στην οικονομία (το «οικονομικό» ως το πλαίσιο των ...