ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Μιχαήλ Μπαχτίν: «Όταν τελειώνει ο διάλογος, τελειώνουν όλα.» Ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές του εικοστού αιώνα, ο Ρώσος φιλόσοφος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν γεννήθηκε το 1895 στη ρωσική πόλη Οριόλ από μια οικογένεια που εκτιμούσε ιδιαίτερα την εκπαίδευση και τον πολιτισμό και του έδωσε τα πρώτα πνευματικά ερεθίσματα. Σπούδασε φιλοσοφία και κλασική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, όπου συνάντησε τον Νικολάι Μπερντιάεφ και τον Πάβελ Φλορένσκι , οι οποίοι έστρεψαν το ενδιαφέρον του στη φιλοσοφία της γλώσσας. Μετά την αποφοίτησή του, ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως δάσκαλος και ερευνητής, ενώ τη δεκαετία του 1920 δραστηριοποιήθηκε έντονα σε μια ομάδα διανοουμένων, η οποία περιλάμβανε εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο γλωσσολόγος Βαλεντίν Βολόσινοφ . Γνωστή ως «Ο κύκλος του Μπαχτίν», η ομάδα διακρίθηκε ιδιαίτερα για το συνεργατικό της πνεύμα, τον διαλογικό της χαρακτήρα και τις δημοσιεύσεις κοινωνιολογικών και γλωσσολογικών μελετών. Το 192...

  Επιστολογράφος του Γιαπωνέζου φωτογράφου Kusakabe Kimbei (1841-1934) Στο σύγχρονο ελληνικό λεξιλόγιο, η κοινή ενασχόληση με τη γραφή οδηγεί συχνά στη λανθασμένη εντύπωση ότι συγγραφέας και συντάκτης κειμένου είναι ταυτόσημα επαγγέλματα. Ωστόσο, η ιστορική τους διαδρομή και οι θεωρητικές τους αποχρώσεις δείχνουν ότι ανάμεσά τους υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά: ο συγγραφέας δημιουργεί, ο συντάκτης κειμένου γράφει. Εκ πρώτης όψεως, η διάκριση φαίνεται απλή, αλλά πίσω της κρύβεται ολόκληρη η ιστορία της πολιτισμικής μας σχέσης με τον γραπτό λόγο. Οι δύο όροι δεν δηλώνουν απλώς επαγγελματικές ταυτότητες, αλλά συνιστούν δύο διαφορετικούς τρόπους να κατανοούμε τι σημαίνει παράγω νόημα . Στην ιστορία της γραφής, ο συγγραφέας ως ιστορικό υποκείμενο που δημιουργεί πρωτότυπο περιεχόμενο εμφανίζεται καταρχάς με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους τον έκτο π.Χ. αιώνα και σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη συλλογική και ανώνυμη προφορική αφήγηση των παραδοσιακών κοινοτήτων στο ατομικό έργο που φέρει τ...

  «Όταν πέρασα τα πενήντα, δε με ενοχλούσε πια το γεγονός, όπως ενοχλεί πολλούς λογίους, ότι η γραφή μου δεν ανήκε στο "δημιουργικό" είδος. Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί ο Όμηρος θεωρείται δημιουργικός συγγραφέας, και όχι ο Πλάτωνας. Γιατί ένας κακός ποιητής είναι δημιουργικός συγγραφέας, ενώ ένας καλός επιστημονικός δοκιμιογράφος δεν είναι; Στα γαλλικά διακρίνουμε τον  é crivain -αυτόν που γράφει "δημιουργικά" κείμενα, όπως ένας μυθιστοριογράφος ή ένας ποιητής- από τον  é crivant, αυτόν που καταγράφει γεγονότα, όπως ένας τραπεζικός υπάλληλος ή ένας αστυνομικός που ετοιμάζει μια αναφορά για ένα έγκλημα. Τι είδους συγγραφέας είναι ο φιλόσοφος; Θα λέγαμε ότι ο φιλόσοφος είναι ένας επαγγελματίας συγγραφέας του οποίου τα κείμενα μπορούν να συνοψιστούν ή να μεταφραστούν δίχως να χάσουν όλο τους το νόημα, ενώ τα κείμενα των δημιουργικών συγγραφέων δεν μπορούν να μεταφραστούν ή να παραφραστούν πλήρως. Παρότι όμως είναι σίγουρα δύσκολη η μετάφραση ποίησης και μθιστορημάτων, εννιά...

  Υπάρχουν λέξεις που η κοινή χρήση τις έχει κάνει τόσο οικείες, ώστε τις προφέρουμε ασυναίσθητα χωρίς να τις ακούμε και, κυρίως, χωρίς να τις σκεφτόμαστε πραγματικά. Η δύναμή τους χάνεται μέσα στη συνήθεια, την επανάληψη και την κεκτημένη ταχύτητα. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη «συγγραφή». Συνήθως τη χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε την πράξη της γραφής, αν όμως σταθούμε μια στιγμή για να αφουγκραστούμε τη φωνή της ίδιας της λέξης, θα την ακούσουμε να μας ψιθυρίζει ότι η γραφή δεν είναι ποτέ μόνη. Το «συν-» που τη συνοδεύει είναι μόνο του μια ολόκληρη φιλοσοφία συμπυκνωμένη σε τρία γράμματα.  Στην αρχαία ελληνική, το «συν-» δηλώνει εκείνο το αριστοτελικό «κάτι παραπάνω» που προσδίδει σε ένα σύνολο μια αξία μεγαλύτερη από το άθροισμα των επιμέρους μερών του. Το βρίσκουμε σε λέξεις όπως συν-κεντρώνω, συν-δέω, συν-τάσσω. Με αυτή την έννοια, συν-γράφω σημαίνει ότι γράφω μαζί με τις πηγές μου, τις αναγνώσεις μου, τις μνήμες μου, τις εμπειρίες μου. Γράφω μαζί με τις φωνές που έχ...

  Το μάγμα Στην κοινωνική φιλοσοφία, την ψυχανάλυση, τη λογοτεχνική θεωρία και την τέχνη, το «φαντασιακό» («imaginaire», «imagined») και το «φανταστικό» («fantastique» «fantastic») κατέχουν σημαντική θέση στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δίνουμε νόημα στον πραγματικό κόσμο και δημιουργούμε εναλλακτικούς, πιθανούς κόσμους . Στην καθημερινή επικοινωνία, οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι και συνήθως τους αποδίδεται αδιάκριτα η σημασία του εξωπραγματικού, του ψευδούς ή του ανύπαρκτου. Ας κάνουμε, λοιπόν, την απαραίτητη διάκριση, αρχίζοντας με μια σύντομη αναφορά στην ιστορία της έννοιας του «φαντασιακού». Ο όρος «imaginaire» εισήχθη στην ψυχαναλυτική θεωρία τη δεκαετία 1930-1940 από τον Γάλλο ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν (1901-1981), ο οποίος τη θεμελίωσε σε συνάρτηση με το αναπτυξιακό στάδιο του καθρέφτη και την καθιέρωσε ως έναν από τους τρεις τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και την πραγματικότητα. Ως πυλώνας της ...