ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΙΙ - ΝΕΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

  Η δημιουργική σκέψη δεν γεννιέται στο κενό. Γεννιέται από τους συσχετισμούς που κάνει ο νους, όταν φέρνει κοντά φαινομενικά ασύμβατες λέξεις, εικόνες, εμπειρίες και παράγει κάτι νέο. Αυτή η ικανότητα βρίσκεται στον πυρήνα της δημιουργικότητας και συνιστά τρόπο να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν πρόκειται απλώς για τεχνική αλλά για την πρώτη ύλη της φαντασίας που μετατρέπει το τυχαίο σε νόημα και το ασύνδετο σε μορφή. Η τέχνη του συσχετισμού είναι η ικανότητα να βλέπουμε γέφυρες εκεί όπου άλλοι βλέπουν γκρεμούς και χάσματα. Το 1910, ο Ελβετός ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και εισηγητής της αναλυτικής ψυχολογίας Κάρλ Γιουνγκ (1875-1961) ανέπτυξε την περίφημη εξέταση των εκατό λέξεων (Word Association Test) και περιέγραψε τη μέθοδο συσχετισμού τους στο American Journal of Psychology . Ο Γιουνγκ έδινε στον εξεταζόμενο μια σειρά από απλές, καθημερινές λέξεις και ζητούσε την πρώτη λέξη που του ερχόταν στο μυαλό, όσο τυχαία, παράξενη ή ντροπιαστική κι αν φαινόταν. Το ζητούμενο αυτής της απλή...

  Το 1967, ο Αμερικανός ψυχολόγος Τζόι Πολ Γκίλφορντ (1897-1987), γνωστός για την ψυχομετρική μελέτη της ανθρώπινης νοημοσύνης, διατύπωσε τη διάκριση μεταξύ της "συγκλίνουσας" και της "αποκλίνουσας" σκέψης, η οποία έδωσε σημαντική ώθηση στην επιστημονική συζήτηση περί δημιουργικότητας. Ο Γκίλφορντ συνέδεσε τη συγκλίνουσα σκέψη με την εφαρμογή των καθιερωμένων κανόνων για την εξεύρεση μιας ενιαίας και συμπαγούς λύσης σε κάποιο πρόβλημα, ενώ περιέγραψε την αποκλίνουσα σκέψη ως την ικανότητα διερεύνησης των πραγμάτων από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες, παρακάμπτοντας τις συμβατικές μεθόδους εξέτασης. Ως πηγή δημιουργικότητας, η αποκλίνουσα σκέψη εκδηλώνεται με: περιέργεια, παρατηρητικότητα, απορία και ικανότητα διατύπωσης ερωτημάτων ( θαυμάζειν το άτοπον , στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία), ανοικτότητα στη βιωματική εμπειρία, το άγνωστο και το ενδεχόμενο να συμβεί, συνεργατικό πνεύμα και προθυμία να εξερευνούμε όχι μόνο τις δικές μας ιδέες αλλά και τις ιδέες των...

  Η δημιουργική γραφή αναφέρεται συχνά ως η τέχνη της παραγωγής πρωτότυπων κειμένων που βασίζονται στη φαντασία, στη γλώσσα και στη συναισθηματική ή νοητική εμπειρία του συγγραφέα. Δεν αφορά μόνο την «έμπνευση», ούτε περιορίζεται στη λογοτεχνία. Είναι ένας τρόπος να μετατρέπουμε την εμπειρία σε μορφή, να δίνουμε σχήμα σε αυτό που νιώθουμε, σκεφτόμαστε ή παρατηρούμε. Με άλλα λόγια, η δημιουργική γραφή είναι η συνειδητή πρακτική της δημιουργικότητας μέσα από τη γλώσσα . Παρότι σήμερα θεωρείται ξεχωριστό πεδίο μελέτης από τη δημιουργικότητα, η δημιουργική γραφή είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η λογοτεχνία. Οι αρχαίοι ρήτορες δίδασκαν τεχνικές αφήγησης, οι ποιητές εργάζονταν με μνημοτεχνικά μοτίβα και σχήματα, οι δραματουργοί πειραματίζονταν με δομές και χαρακτήρες. Όμως αυτές οι πρακτικές δεν ονομάζονταν «δημιουργική γραφή», αλλά «ποιητική» με την αριστοτελική έννοια του όρου. Για τον Αριστοτέλη, η ποίηση (με την ευρεία έννοια της δημιουργίας) δεν αναπαριστά απλώς γεγονότα, αλλά πλ...

  Ο Τζακ και η φασολιά:  δημιουργικότητα και ενηλικίωση Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ο όρος «homo creativus» αναφέρεται στον άνθρωπο ως ένα κατεξοχήν δημιουργικό ον με την ικανότητα να παράγει νέο νόημα και νέες μορφές, λύσεις και πολιτισμικές πρακτικές. Αυτή η βαθιά ανθρώπινη ικανότητα δεν είναι θεϊκό δώρο, μυστικό χάρισμα λίγων εκλεκτών ή προνόμιο των καλλιτεχνών, όπως πίστευαν σε παλαιότερες εποχές. Σήμερα, η δημιουργικότητα συνδέεται με τη δυνατότητα να βλέπουμε τον κόσμο αλλιώς και να φτιάχνουμε κάτι που δεν υπήρχε πριν. Είναι περισσότερο μια στάση ζωής παρά χαρακτηριστικό ενός συγκεκριμένου ανθρωπότυπου. Η ιστορία της έννοιας της δημιουργικότητας δείχνει μια εντυπωσιακή μετατόπιση των αντιλήψεων για την προέλευσή της από το θείο στο άτομο, από το άτομο στη διαδικασία και από τη διαδικασία στο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Στην αρχαιότητα, η δημιουργικότητα θεωρούνταν δώρο των θεών. Ο Πλάτων, για παράδειγμα, πίστευε ότι ο ποιητής ήταν ένα κατεχόμενο από τους θεούς ι...

  Βρίσκομαι σε βαθιά σύγχυση. Νιώθω όλη μου την ύπαρξη να πηγαίνει πέρα δώθε πάνω από το κενό και δεν βλέπω κανένα δίχτυ ασφαλείας. Κάθε κλάσμα δευτερολέπτου κινδυνεύω να πέσω στο έρεβος του απείρου και να με καταπιεί το τίποτα.  Πνίγομαι σαν κάποιος, με κάποιο Μυστικό Σχέδιο, να με κρέμασε στο Εκκρεμές του Φουκώ, για να με ξεκάνει. Ζαλίζομαι και γυρίζει το στομάχι μου. Θέλω να κάνω εμετό και ζητώ απεγνωσμένα λίγη ανακούφιση.  Έξω παίζω το θέατρο του Ίρβινγκ Γκόφμαν, αλλά έχω χαθεί μέσα στους ρόλους μου. Δεν αναγνωρίζω πια τον εαυτό μου στις μεταμφιέσεις μου, αλλά ούτε και την εικόνα μου στον καθρέφτη της μοναξιάς μου. Ποιος είναι αυτός που βλέπω εκεί μέσα και ποιος είμαι εγώ;  Γιατί όλα αυτά που έκανα μέχρι τώρα έχουν πάψει να μου δίνουν τη χαρά και την ικανοποίηση που ένιωθα παλιότερα;  Μπορώ να αλλάξω κάτι; Μπορώ να τα αλλάξω όλα; Είναι πολύ νωρίς ή μήπως πολύ αργά για να αλλάξω οτιδήποτε;  Με τι και με ποιους θα χρειαστεί να παλέψω; Πόσο ακριβό θα είναι...

  Μιχαήλ Μπαχτίν: «Όταν τελειώνει ο διάλογος, τελειώνουν όλα.» Ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές του εικοστού αιώνα, ο Ρώσος φιλόσοφος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν γεννήθηκε το 1895 στη ρωσική πόλη Οριόλ από μια οικογένεια που εκτιμούσε ιδιαίτερα την εκπαίδευση και τον πολιτισμό και του έδωσε τα πρώτα πνευματικά ερεθίσματα. Σπούδασε φιλοσοφία και κλασική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, όπου συνάντησε τον Νικολάι Μπερντιάεφ και τον Πάβελ Φλορένσκι , οι οποίοι έστρεψαν το ενδιαφέρον του στη φιλοσοφία της γλώσσας. Μετά την αποφοίτησή του, ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως δάσκαλος και ερευνητής, ενώ τη δεκαετία του 1920 δραστηριοποιήθηκε έντονα σε μια ομάδα διανοουμένων, η οποία περιλάμβανε εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο γλωσσολόγος Βαλεντίν Βολόσινοφ . Γνωστή ως «Ο κύκλος του Μπαχτίν», η ομάδα διακρίθηκε ιδιαίτερα για το συνεργατικό της πνεύμα, τον διαλογικό της χαρακτήρα και τις δημοσιεύσεις κοινωνιολογικών και γλωσσολογικών μελετών. Το 192...

  Επιστολογράφος του Γιαπωνέζου φωτογράφου Kusakabe Kimbei (1841-1934) Στο σύγχρονο ελληνικό λεξιλόγιο, η κοινή ενασχόληση με τη γραφή οδηγεί συχνά στη λανθασμένη εντύπωση ότι συγγραφέας και συντάκτης κειμένου είναι ταυτόσημα επαγγέλματα. Ωστόσο, η ιστορική τους διαδρομή και οι θεωρητικές τους αποχρώσεις δείχνουν ότι ανάμεσά τους υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά: ο συγγραφέας δημιουργεί, ο συντάκτης κειμένου γράφει. Εκ πρώτης όψεως, η διάκριση φαίνεται απλή, αλλά πίσω της κρύβεται ολόκληρη η ιστορία της πολιτισμικής μας σχέσης με τον γραπτό λόγο. Οι δύο όροι δεν δηλώνουν απλώς επαγγελματικές ταυτότητες, αλλά συνιστούν δύο διαφορετικούς τρόπους να κατανοούμε τι σημαίνει παράγω νόημα . Στην ιστορία της γραφής, ο συγγραφέας ως ιστορικό υποκείμενο που δημιουργεί πρωτότυπο περιεχόμενο εμφανίζεται καταρχάς με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους τον έκτο π.Χ. αιώνα και σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη συλλογική και ανώνυμη προφορική αφήγηση των παραδοσιακών κοινοτήτων στο ατομικό έργο που φέρει τ...

  «Όταν πέρασα τα πενήντα, δε με ενοχλούσε πια το γεγονός, όπως ενοχλεί πολλούς λογίους, ότι η γραφή μου δεν ανήκε στο "δημιουργικό" είδος. Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί ο Όμηρος θεωρείται δημιουργικός συγγραφέας, και όχι ο Πλάτωνας. Γιατί ένας κακός ποιητής είναι δημιουργικός συγγραφέας, ενώ ένας καλός επιστημονικός δοκιμιογράφος δεν είναι; Στα γαλλικά διακρίνουμε τον  é crivain -αυτόν που γράφει "δημιουργικά" κείμενα, όπως ένας μυθιστοριογράφος ή ένας ποιητής- από τον  é crivant, αυτόν που καταγράφει γεγονότα, όπως ένας τραπεζικός υπάλληλος ή ένας αστυνομικός που ετοιμάζει μια αναφορά για ένα έγκλημα. Τι είδους συγγραφέας είναι ο φιλόσοφος; Θα λέγαμε ότι ο φιλόσοφος είναι ένας επαγγελματίας συγγραφέας του οποίου τα κείμενα μπορούν να συνοψιστούν ή να μεταφραστούν δίχως να χάσουν όλο τους το νόημα, ενώ τα κείμενα των δημιουργικών συγγραφέων δεν μπορούν να μεταφραστούν ή να παραφραστούν πλήρως. Παρότι όμως είναι σίγουρα δύσκολη η μετάφραση ποίησης και μθιστορημάτων, εννιά...

  Υπάρχουν λέξεις που η κοινή χρήση τις έχει κάνει τόσο οικείες, ώστε τις προφέρουμε ασυναίσθητα χωρίς να τις ακούμε και, κυρίως, χωρίς να τις σκεφτόμαστε πραγματικά. Η δύναμή τους χάνεται μέσα στη συνήθεια, την επανάληψη και την κεκτημένη ταχύτητα. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη «συγγραφή». Συνήθως τη χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε την πράξη της γραφής, αν όμως σταθούμε μια στιγμή για να αφουγκραστούμε τη φωνή της ίδιας της λέξης, θα την ακούσουμε να μας ψιθυρίζει ότι η γραφή δεν είναι ποτέ μόνη. Το «συν-» που τη συνοδεύει είναι μόνο του μια ολόκληρη φιλοσοφία συμπυκνωμένη σε τρία γράμματα.  Στην αρχαία ελληνική, το «συν-» δηλώνει εκείνο το αριστοτελικό «κάτι παραπάνω» που προσδίδει σε ένα σύνολο μια αξία μεγαλύτερη από το άθροισμα των επιμέρους μερών του. Το βρίσκουμε σε λέξεις όπως συν-κεντρώνω, συν-δέω, συν-τάσσω. Με αυτή την έννοια, συν-γράφω σημαίνει ότι γράφω μαζί με τις πηγές μου, τις αναγνώσεις μου, τις μνήμες μου, τις εμπειρίες μου. Γράφω μαζί με τις φωνές που έχ...

  Το μάγμα Στην κοινωνική φιλοσοφία, την ψυχανάλυση, τη λογοτεχνική θεωρία και την τέχνη, το «φαντασιακό» («imaginaire», «imagined») και το «φανταστικό» («fantastique» «fantastic») κατέχουν σημαντική θέση στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δίνουμε νόημα στον πραγματικό κόσμο και δημιουργούμε εναλλακτικούς, πιθανούς κόσμους . Στην καθημερινή επικοινωνία, οι δύο όροι χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι και συνήθως τους αποδίδεται αδιάκριτα η σημασία του εξωπραγματικού, του ψευδούς ή του ανύπαρκτου. Ας κάνουμε, λοιπόν, την απαραίτητη διάκριση, αρχίζοντας με μια σύντομη αναφορά στην ιστορία της έννοιας του «φαντασιακού». Ο όρος «imaginaire» εισήχθη στην ψυχαναλυτική θεωρία τη δεκαετία 1930-1940 από τον Γάλλο ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Ζακ Λακάν (1901-1981), ο οποίος τη θεμελίωσε σε συνάρτηση με το αναπτυξιακό στάδιο του καθρέφτη και την καθιέρωσε ως έναν από τους τρεις τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και την πραγματικότητα. Ως πυλώνας της ...