Πολιτισμός ή πολιτισμοί; Η ιστορική μετάβαση από τον ενικό στον πληθυντικό και η υπαρξιακή κρίση του δυτικού πολιτισμού

 

Αλληγορία της Ευρώπης, Jean-Baptiste Oudry, 1722

 

Το ερώτημα «πολιτισμός ή πολιτισμοί;» δεν είναι καινούργιο. Αντιθέτως, έχει λάβει την απάντησή του εδώ και ογδόντα χρόνια. Παρόλα αυτά, ο «πολιτισμός» εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να γράφεται με το «Π» κεφαλαίο, ενώ υπάρχει μια εμφανής δυσκολία –αν όχι και άρνηση, σε ορισμένες περιπτώσεις– να μιλήσουμε ανοικτά και καθαρά για «πολιτισμούς» στον πληθυντικό. Το ζήτημα δεν είναι άσχετο με την υπαρξιακή κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα ο δυτικός πολιτισμός, αλλά πριν φτάσουμε εκεί, θα βοηθήσει σημαντικά την κατανόησή μας να σκύψουμε για λίγο στη μεγάλη ιστορική μετάβαση από τον «Πολιτισμό» ως μονοσήμαντη, ιεραρχική και ευρωκεντρική κατηγορία στην αναγνώριση και αποδοχή της ύπαρξης «πολιτισμών» ως πολλαπλές και ισότιμες ιστορικές μορφές του παγκόσμιου φαντασιακού. Η μετάβαση αυτή δεν ήταν φυσική, δεδομένη ή αυτονόητη, αλλά υπήρξε αποτέλεσμα των δύο παγκοσμίων πολέμων του 20ού αιώνα, της ιστορικής ταπείνωσης της Ευρώπης και των κινημάτων ανεξαρτησίας και αποαποικιοποίησης των αποικιοκρατούμενων λαών.

Η ιδέα ενός μονοπολιτισμικού κόσμου διαμορφώθηκε στην Ευρώπη με την επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα και κυριάρχησε μέχρι την έναρξη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου στις αρχές του 20ού αιώνα. Την περίοδο αυτή, αναπτύχθηκε μια ιεραρχική και εν πολλοίς ρατσιστική ανθρωπολογία, η οποία ταξινομούσε τους λαούς και πολιτισμούς σε σύγκριση με τον ορθολογισμό, την υλική πρόοδο και τη φυλετική ανωτερότητα της Ευρώπης. Με το βλέμμα στραμμένο προς την Ανατολή, επιφανείς φιλόσοφοι του Διαφωτισμού, όπως ο Μοντεσκιέ, ο Βολταίρος και ο Καντ, ανέπτυξαν την ιδέα ότι η Ευρώπη αποτελούσε το κέντρο και το μοναδικό μέτρο σύγκρισης για την αξιολόγηση της ιστορικής εξέλιξης ολόκληρης της ανθρωπότητας. Οι λαοί της Ασίας ήταν «στατικοί» και ανίκανοι για ιστορική πρόοδο εξαιτίας του κλίματος και των δεσποτικών καθεστώτων που εμπόδιζαν την εξέλιξή τους. Ο πολιτισμός της Κίνας παρέμενε «ακίνητος», καθώς η εξέλιξή του είχε σταματήσει στην αρχαιότητα. Άλλοι λαοί ήταν «ανώριμοι» ή «παιδικοί», καθώς δεν είχαν αναπτύξει ακόμα την ικανότητα για πρόοδο και βρίσκονταν σε μια «νηπιακή φάση» της Ιστορίας και του Πολιτισμού.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Χέγκελ εμβάθυνε ακόμα περισσότερο σε αυτές τις ιδέες. Η Ιστορία ήταν η πορεία του Πνεύματος προς την Ελευθερία και μόνον οι λαοί που συμμετείχαν σε αυτή την πορεία είχαν ελπίδες να προοδεύσουν. Πολιτισμό είχε μόνον η Ευρώπη. Οι άλλοι λαοί δεν ήταν παρά φυλές με έθιμα και παραδόσεις. Ήταν «φυσικοί» λαοί, παιδιά της φύσης, πρωτόγονοι, καθυστερημένοι, ανίκανοι για λογική σκέψη, χωρίς προοπτικές εξέλιξης στο μέλλον. Ήταν «λαοί χωρίς ιστορία» και βρίσκονταν ανάμεσα στους ιθαγενείς της Αμερικής, στην Αφρική, στην Ωκεανία και σε σημαντικό μέρος της Ασίας. Για να σταματήσουν να εμποδίζουν την πρόοδο της Ευρώπης και της ανώτερης λευκής φυλής, έπρεπε να εξαφανιστούν ή να απορροφηθούν μέχρι να εξαλειφθεί κάθε ίχνος τους στην ανθρωπότητα.

Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, οι ιδέες αυτές απέκτησαν μια ψευδο-επιστημονική χροιά. Ανάμεσα στις πιο γνωστές θεωρίες, ο "κοινωνικός δαρβινισμός" (Χέρμπερτ Σπένσερ) χρησιμοποιήθηκε για την ιδεολογική νομιμοποίηση της αποικιοκρατίας, του καπιταλισμού, των επεκτατικών πολέμων και του πολιτισμού ιμπεριαλισμού. Σε αντίθεση με τους «λαούς χωρίς ιστορική αποστολή», η Ευρώπη κατείχε την πνευματική ηγεμονία του κόσμου (Ερνστ Ρενάν). Η Ιστορία αποτελούσε προνόμιο των «πολιτισμένων εθνών», ενώ οι «ανώριμοι λαοί» χρειάζονταν αποικιακή διακυβέρνηση (Τζον Στιούαρτ Μιλ). Η αποικιακή γραφειοκρατία καθιέρωσε την κατηγορία «λαός χωρίς ιστορία» στην επίσημη καταγραφή και ταξινόμηση των πληθυσμών στις αποικιοκρατούμενες χώρες.

Ο Α΄ και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1945) άλλαξαν τα πάντα. Ο φασισμός, ο ναζισμός, ο ολοκληρωτισμός, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι γενοκτονίες και τα ολοκαυτώματα έριξαν την Ευρώπη από το βάθρο της πολιτισμικής ανωτερότητας και την έστρεψαν εναντίον του εαυτού της. Η ιδέα της ηθικής υπεροχής του ευρωπαϊκού πολιτισμού άρχισε να καταρρέει. Το 1945, η UNESCO κατάργησε επίσημα την έννοια του «πρωτογονισμού» και καθιέρωσε την αρχή της πολιτισμικής αυτοδιάθεσης και ισοτιμίας των λαών. Στο εξής, κανένας πολιτισμός δεν μπορούσε να είναι και να φέρεται ως μέτρο αξιολόγησης και ιεράρχησης των άλλων πολιτισμών. Οι μελέτες του Γάλλου ανθρωπολόγου Κλοντ Λεβί-Στρος επιβεβαίωσαν ότι δεν υπάρχουν «πρωτόγονοι» λαοί και ότι όλοι οι πολιτισμοί έχουν λογική, δομή και ιστορία. O Τζαμαϊκανός κοινωνιολόγος Στιούαρτ Χολ ανέπτυξε τη θεωρία της «αποκωδικοποίησης» και έδειξε ότι η πολιτισμική ταυτότητα δεν είναι υπερβατική ουσία αλλά συνάρθρωση πολλών παραγόντων. Ο Μαρτινικανός λογοτέχνης και πολιτικός Αιμέ Σεζαίρ διακήρυξε ότι η αποικιοκρατία ήταν «αποπολιτισμός» και ότι η Ευρώπη έχασε το ηθικό δικαίωμα να διεκδικεί πολιτισμική ανωτερότητα. Ο επίσης Μαρτινικανός υπαρξιστής ψυχίατρος Φραντς Φανόν ανέλυσε τις ψυχοσωματικές συνέπειες της αποικιοκρατικής βίας, ενώ ο Παλαιστίνιος θεωρητικός του πολιτισμού Έντουαρντ Σαΐντ, ο Ινδός κριτικός της λογοτεχνίας Χόμι Μπάμπα και η Ινδή φιλόσοφος Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ θεμελίωσαν τη μετα-αποικιακή κριτική θεωρία, η οποία αποδόμησε την κοσμοθεωρία της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας που ταύτιζε την ανθρωπότητα με τη λευκή φυλή και νομιμοποιούσε την αποικιοποίηση των έγχρωμων.

Η περίοδος από τη δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα έχει κωδικοποιηθεί ως «εποχή της μετανεωτερικότητας». Το «μετα-» δεν δηλώνει απαραίτητα ότι έχουμε περάσει σε μια νέα εποχή, διότι αυτό δεν έχει συμβεί ακόμα και δεν είναι λίγοι οι στοχαστές που υποστηρίζουν ότι, στην πραγματικότητα, βρισκόμαστε στην ύστερη φάση της νεωτερικότητας. Δηλώνει όμως δύο πράγματα: αφενός το μεταβατικό χαρακτήρα αυτής της ύστερης φάσης και αφετέρου τις διόλου ασήμαντες αλλαγές που επέφερε η συνειδησιακή εξέγερση και η κριτική στάση του μεταπολεμικού κόσμου απέναντι στην αφήγηση της νεωτερικότητας.

Πράγματι, κατά την περίοδο αυτή, τη θέση του μονοδιάστατου, ευρωκεντρικού Πολιτισμού με το «Π» κεφαλαίο πήραν οι «πολιτισμοί» στον πληθυντικό αριθμό, συμβάλλοντας ο καθένας με τον δικό του τρόπο στη συν-διαμόρφωση του κόσμου. Οι πρώην αποικιοκρατούμενοι «λαοί χωρίς ιστορία» απέκτησαν τα δικά τους εθνικά κράτη, τον δικό τους ιστορικό λόγο, τη δική τους συλλογική μνήμη. Στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, η Ευρώπη δεν ήταν πια παρά μια «επαρχία» του μεγάλου κόσμου, ένας πολιτισμός ανάμεσα σε πολλούς άλλους. Η Ιστορία με το «Ι» κεφαλαίο από ευρωκεντρική έγινε πολυπολιτισμική και παγκόσμια.

Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η μετατόπιση του κέντρου της δυτικής ισχύος στις Ηνωμένες Πολιτείες πραγματοποιήθηκε κάτω από συνθήκες οικονομικής εξάρτησης της Ευρώπης από αμερικανικά κεφάλαια για την ανοικοδόμησή της. Η υλοποίηση του σχεδίου της ναζιστικής Γερμανίας για την οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης με την ίδρυση της ΕΟΚ και αργότερα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ουσιαστικά κατάργησε την προστατευτική παρέμβαση του κράτους στην εθνική οικονομική πολιτική, επέβαλε την οικονομική συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών με τους όρους της ελεύθερης αγοράς και επέτρεψε τον έλεγχο των ευρωπαϊκών πόρων από πολυεθνικά κεφάλαια. Τον κίνδυνο απορρόφησης της Ευρώπης από τις Ηνωμένες Πολιτείες επισήμανε το 1963 ο Γάλλος Πρόεδρος Σαρλ ντε Γκολ, αλλά ήταν ήδη πολύ αργά. Η εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες, η διαίρεση σε δυτική και ανατολική σφαίρα επιρροής και η λειτουργία της δυτικής Ευρώπης ως ανάχωμα στον κομμουνιστικό κίνδυνο αποτέλεσαν εσωτερικά πλήγματα που, αντί να ενισχύσουν, αποδυνάμωσαν ακόμα περισσότερο το αφήγημα της ανωτερότητας του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου με την πτώση του τείχους του Βερολίνου το 1989, τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 και το θρίαμβο του αγγλοσαξονικού νεοφιλελευθερισμού σηματοδότησε την έναρξη μιας νέας φάσης στην υπαρξιακή κρίση που ήδη αντιμετώπιζε ο ευρωπαϊκός πολιτισμός. Η παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού δεν απέφερε μόνο οικονομικά οφέλη στις αμερικανικές πολυεθνικές εταιρείες. Κατέστησε φανερή και την πολυκεντρικότητα της νέας παγκόσμιας πολιτισμικής τάξης, τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές και αλληλεπιδράσεις μεταξύ υβριδικών πολιτισμών και τη νέα δυναμική ανερχόμενων γεωπολιτικών δρώντων, όπως η Κίνα, η Ινδία και ο πολυφωνικός Παγκόσμιος Νότος (Λατινική Αμερική και Καραϊβική, Αφρική, μεγάλο μέρος της Ασίας και ορισμένα κράτη της Ωκεανίας). Πρόκειται για χώρες που μοιράζονται την ιστορική εμπειρία της αποικιοκρατίας και της περιφερειακότητας, συγκροτούν νέες συμμαχίες (BRICS, G77), διεκδικούν μεγαλύτερο ρόλο στην παγκόσμια πολιτική και επαναφέρουν στο προσκήνιο την αποαποικιοποίηση του κόσμου ως ένα ζωντανό ζήτημα που όχι μόνο παραμένει ανοικτό, αλλά έχει προσλάβει και νέες διαστάσεις.

Το παράδοξο που έχει να αντιμετωπίσει η Δύση, όπως εκπροσωπείται σήμερα από τις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι ότι, ενώ κέρδισε τον Ψυχρό Πόλεμο, έχασε και εξακολουθεί να χάνει ή να οδηγεί σε αδιέξοδο τους περισσότερους από τους περιφερειακούς πολέμους που διεξάγει δι’ αντιπροσώπων (proxy wars). Το αμυντικό-επιθετικό σύνθημα MAGA (Make America Great Again), η αλλοπρόσαλλη στρατηγική των δασμών και των εμπάργκο και η επιστροφή των Ηνωμένων Πολιτειών στον αντιδραστικό ιμπεριαλισμό του παρελθόντος δείχνουν είτε παντελή έλλειψη επαφής με τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα είτε, αντιθέτως, πανικόβλητη επίγνωση του κινδύνου της ολοσχερούς κατάρρευσης του μονοπολιτισμού και του αφηγήματος της δυτικής ισχύος και πολιτισμικής ανωτερότητας.

Από αυτή την άποψη, η υπαρξιακή κρίση του δυτικού πολιτισμού μοιάζει με την κρίση στην οποία περιέρχεται κάθε κοινή ναρκισσιστική οντότητα που αισθάνεται ότι χάνει τον έλεγχο και κλιμακώνει τις επιθέσεις της μέσω τρίτων για να διασώσει την περσόνα της. Η απώλεια του μονοπωλίου στον Πολιτισμό με το «Π» κεφαλαίο δημιουργεί στον δυτικό πολιτισμό υπαρξιακή αστάθεια, πρόβλημα ταυτότητας και κρίση νοήματος. Η πρόοδος αμφισβητείται από τις αλλεπάλληλες περιβαλλοντικές καταστροφές που προκαλούν οι ασύδοτες παρεμβάσεις για την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων. Η δημοκρατία δεν είναι πια εξαγώγιμο προϊόν, αλλά πιέζεται από κάθε μορφής αυταρχισμούς στο εσωτερικό των ίδιων των δυτικών κρατών. Η οικονομική ανάπτυξη δεν θεωρείται πια αυτονόητα θετική, καθώς οι κοινωνικές ανισότητες είναι τόσες και τέτοιες που δημιουργούν συνθήκες αποικιοποίησης των ίδιων των δυτικών λαών. Η ανάπτυξη της τεχνο-επιστήμης χωρίς την εγγυημένη εφαρμογή ενός θεσμοθετημένου ηθικού πλαισίου παράγει περισσότερο υπαρξιακό άγχος παρά ελπίδα για τη μακροπρόθεσμη επίτευξη μιας «ευτυχισμένης» ανθρωπότητας. Η αποτυχία του πολιτικού σχεδίου της ευρωπαϊκής οικονομικής ενοποίησης είναι τόσο παταγώδης που η Ευρώπη έχει χάσει τον εαυτό της. Δεν ξέρει πια ποια είναι κι ο μόνος ρόλος που της έχει απομείνει είναι να παίζει το σκιάχτρο στη Ρωσία για την εξυπηρέτηση των αμερικανικών συμφερόντων, με τίμημα τη δική της παρακμή.

Στην πραγματικότητα, ο δυτικός πολιτισμός δεν βρίσκεται σε υπαρξιακή κρίση, επειδή δέχεται εξωτερικές πιέσεις από νέες και ανερχόμενες γεωπολιτισμικές δυνάμεις. Βρίσκεται σε κρίση, επειδή το δικό του πολιτισμικό υπόδειγμα έχει εξαντληθεί εσωτερικά και αρνείται να το παραδεχτεί. Τούτο φαίνεται από την εγγενή δυσκολία που είχε στο παρελθόν και εξακολουθεί να έχει μέχρι σήμερα να κατανοήσει σε βάθος τα τοπικά πλαίσια, με αποτέλεσμα να εφαρμόζει το ίδιο μοντέλο παντού. Απέναντι στους τοπικούς εθνικοαπελευθερωτικούς πολέμους των λαών για γη, φυσικούς πόρους, αυτοδιάθεση και ανεξαρτησία, οι δυτικές δυνάμεις δεν μπορούσαν να αντιπαρατάξουν τίποτα άλλο παρά μόνο τη στρατιωτική τους ισχύ, υποσχόμενες την ανάσχεση του κομμουνισμού, τη στήριξη των δυτικόφιλων καθεστώτων και την τεχνοκρατική ανάπτυξη στο όνομα της Προόδου και του Πολιτισμού με τα «Π» τους κεφαλαία.

Ωστόσο, η νίκη της Δύσης στον Ψυχρό Πόλεμο δεν κρίθηκε στα περιφερειακά πεδία των μαχών αλλά από το γεγονός ότι το αντίπαλο πολιτισμικό μοντέλο της Σοβιετικής Ένωσης εξαντλήθηκε πρώτο εσωτερικά, κατέρρευσε και δεν μπορούσε πια να χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι της δυτικής πολιτισμικής ηγεμονίας και ηθικής υπεροχής. Η Δύση έμεινε μόνη στο παιχνίδι της, αλλά η υποτιθέμενη ηγεμονία της δεν έφερε καλύτερες μέρες για την ανθρωπότητα. Αντίθετα, άνοιξε το καπάκι του πίθου της Πανδώρας, απελευθερώνοντας όχι μόνο ανεξέλεγκτες και καταστροφικές δυνάμεις που δρουν με απρόβλεπτες και μη αναστρέψιμες συνέπειες αλλά και τον σπόρο της αυτοκαταστροφής.

Σήμερα, ο δυτικός πολιτισμός βρίσκεται ενώπιον ενός αδυσώπητου διλήμματος: είτε θα συνεχίσει να κάνει καταστροφικούς πολέμους με τη μάταιη ελπίδα της επιβίωσης από την εσωτερική του κατάρρευση, είτε θα επιχειρήσει την υπέρβαση της υπαρξιακής του κρίσης, κοιτάζοντας τον εαυτό του στον καθρέφτη της καταστροφής, εγκαταλείποντας την αυταπάτη της παντοδυναμίας και δίνοντας ένα νέο νόημα στην ύπαρξή του όχι μέσα από την πολιτισμική ηγεμονία αλλά μέσα από τη διαλογική πολιτισμική συνύπαρξη. Η υπαρξιακή υπέρβαση δεν είναι η επιστροφή στην εποχή που ο δυτικός πολιτισμός βρισκόταν στο κέντρο του κόσμου, αλλά η μεταμόρφωσή του σε μια αυθύπαρκτη πολιτισμική οντότητα που δεν χρειάζεται την εξολόθρευση των άλλων για να αποδείξει τον εαυτό της.