Ο πίθος της Πανδώρας και η υπαρξιακή κρίση του δυτικού πολιτισμού

 

Ο πίθος της Πανδώρας,

Pietro della Vecchia (1602/1603–1678)

Σε μια πολύ παλιά εποχή, τότε που οι άνθρωποι ήταν μόνο γένους αρσενικού, ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και τη χάρισε στους θνητούς, για να βελτιώσουν τη ζωή τους. Όταν οι άνθρωποι άρχισαν να δυναμώνουν πολύ χάρη στα ευεργετήματα της φωτιάς, ο Δίας κατάλαβε τι είχε συμβεί και εξοργίστηκε με την πράξη του Προμηθέα, επειδή έθετε σε αμφισβήτηση τη δική του εξουσία πάνω στους ανθρώπους. Τότε αποφάσισε να τιμωρήσει τον Προμηθέα για την κλοπή και να κάνει ολόκληρη την ανθρωπότητα να πληρώσει το τίμημα για την ευεργεσία που έλαβε χωρίς τη δική του άδεια. Τον Προμηθέα τον αλυσόδεσε στον Καύκασο και διέταξε ένα γύπα να του τρώει το συκώτι κάθε μέρα. Για τους ανθρώπους, όμως, διάλεξε μια ύπουλη τιμωρία. Ήθελε να τους δώσει κάτι που θα αγαπούσαν πολύ, αλλά που θα έφερνε μαζί του την καταστροφή.

Έτσι, διέταξε τον Ήφαιστο να πλάσει από άργιλο μια γυναίκα, την πρώτη θνητή γυναίκα, μητέρα όλων των γυναικών και αρχέτυπο του θηλυκού γένους. Η Αφροδίτη της έδωσε ομορφιά, η Αθηνά της έμαθε να υφαίνει, ο Ερμής την προίκισε με λόγο και πονηριά. Όταν ολοκλήρωσαν τη δημιουργία τους, την ονόμασαν «Πανδώρα», δηλαδή «αυτή που φέρει όλα τα δώρα».

Ο Δίας έδωσε στην Πανδώρα ένα σφραγισμένο πιθάρι και τη διέταξε να μην το ανοίξει ποτέ, χωρίς να της εξηγήσει το λόγο. Κατόπιν, την έστειλε ως δώρο στον αδελφό του Προμηθέα, τον Επιμηθέα. Παρά το γεγονός ότι ο Προμηθέας είχε προειδοποιήσει τον επιπόλαιο αδελφό του να μη δεχτεί κανένα δώρο από τον Δία, εκείνος παρασύρθηκε από την ομορφιά της Πανδώρας, την κράτησε κοντά του και την παντρεύτηκε.

Ένα πρωί που ο ήλιος έπεφτε πάνω στο πιθάρι και το έκανε να λάμπει, η Πανδώρα παράκουσε την εντολή του Δία και, από ανοησία ή περιέργεια, άνοιξε το πώμα. Τότε, από το εσωτερικό του πιθαριού ξεχύθηκαν με ορμή και διασκορπίστηκαν στον κόσμο όλα τα δεινά που, σε αντίθεση με την ισχύ και την αθανασία των θεών, υπενθύμιζαν στον άνθρωπο την αδυναμία και τη θνητότητά του: αρρώστιες, πόνος, μόχθος, γηρατειά και θάνατος. Τρομαγμένη, η Πανδώρα έβαλε γρήγορα πίσω το πώμα, χωρίς να δει την Ελπίδα που είχε μείνει μόνη στον σκοτεινό πάτο του πιθαριού. Έκτοτε, η ζωή των ανθρώπων είναι γεμάτη βάσανα, χωρίς ελπίδα να ξεφύγουν κάποτε από αυτά.

Από τότε που έγραψε για την Πανδώρα ο Ησίοδος (Θεογονία, Έργα και Ημέραι, 8ος π.Χ. αι.) ο μύθος έχει φτάσει μέχρι τις μέρες μας σε διάφορες παραλλαγές, ερμηνείες ή ακόμα και λανθασμένες αποδόσεις. Στη βιβλική μυθολογία, για παράδειγμα, τη θέση της Πανδώρας κατέχει η θρυλική Εύα που από, ευπιστία ή περιέργεια, έφαγε τον απαγορευμένο καρπό και οδήγησε την ανθρωπότητα στη δυστυχία. Σε πιο σύγχρονες εποχές, καθιερώθηκε η αναφορά στο «κουτί της Πανδώρας» και όχι στο πιθάρι που περιγράφει ο Ησίοδος. Ωστόσο, η παρανόηση αυτή οφείλεται στη λανθασμένη μετάφραση των έργων του Ησίοδου από τον Έρασμο και στην επανεισαγωγή της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στην Ελλάδα από ευρωπαϊκές μελέτες.

Αφήνοντας κατά μέρος τις βαθύτατα ριζωμένες προκαταλήψεις των αρχαίων Ελλήνων και της ιουδαϊκής Παλαιάς Διαθήκης για το γυναικείο φύλο, η ουσία του μύθου της Πανδώρας έγκειται κυρίως στην προειδοποίηση ότι μια απερίσκεπτη πράξη μπορεί να έχει απρόβλεπτες και μη αναστρέψιμες συνέπειες. Η αποσφράγιση του πίθου παρουσιάζεται περισσότερο ως επιλογή με βάση την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου παρά ως αναπόδραστη ιστορική αναγκαιότητα, ενώ θέτει ερωτήματα σχετικά με τον θετικό ή τον αρνητικό ρόλο της ελπίδας στη ζωή των ανθρώπων. Η αισιόδοξη ερμηνεία βλέπει την ελπίδα ως ένα φιλεύσπλαχνο δώρο που έμεινε φυλαγμένο μέσα στο πιθάρι για να χρησιμεύει στον άνθρωπο ως το στερνό του καταφύγιο τις δύσκολες στιγμές. Άλλοι μελετητές επισημαίνουν τη σκοτεινή φύση της ελπίδας, η οποία έχει την ικανότητα να αναστέλλει τη δράση του ανθρώπου για να μεταμορφώσει την ευαλωτότητά του σε δύναμη. Από αυτή την άποψη, η ελπίδα αποτελεί μέρος της θεϊκής τιμωρίας ως παγίδα που κρατά τον άνθρωπο ισόβια φυλακισμένο στη δυστυχία της θνητότητάς του.

Η αμφίσημη θέση της ελπίδας στον πάτο του πιθαριού μοιάζει με το περίφημο νοητικό πείραμα της γάτας στο κουτί του Αυστριακού φυσικού Έρβιν Σρέντινγκερ (1935): η επιλογή της μιας ή της άλλης ερμηνείας εξαρτάται από εμάς τους ίδιους ως παρατηρητές όχι απλώς της πραγματικότητας αλλά, κυρίως, των συνεπειών των δικών μας πράξεων και παρεμβάσεων σε αυτή την πραγματικότητα. Το πρόβλημα στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι η ανθρώπινη απορία και περιέργεια για το ανεξήγητο, το κρυμμένο ή το άγνωστο, που άλλωστε αποτελούν την κινητήρια δύναμη της φιλοσοφίας, της επιστήμης και της δημιουργικότητας. Το πρόβλημα είναι η εκούσια και τιμωρητική διασπορά του κακού για τη διατήρηση του ελέγχου και τη διάσωση μιας κυριαρχίας στον κόσμο. Το πρόβλημα δεν είναι η γυναικεία «φύση» της Πανδώρας ως μετωνυμία μιας εύκολα χειραγωγήσιμης αφέλειας, αλλά η λαγνεία της εξουσίας που δημιουργεί ρωγμές στην ανθρώπινη εξέλιξη με ελεγκτικές παρεμβάσεις, η ιεροποίηση της γνώσης αντί για τη διάδοσή της ως κοινό κτήμα και η ψευδαίσθηση της ανθεκτικότητας χωρίς κόπο και ευθύνη.

Στο παράδειγμα του ευρωκεντρικού μονοπολιτισμού, τα δεινά της ανθρωπότητας που ξεπήδησαν από τον πίθο της Πανδώρας είναι η αποικιοκρατία και το δουλεμπόριο, ο ολοκληρωτισμός και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι πόλεμοι, οι σφαγές, οι γενοκτονίες και η καταστροφή ολόκληρων χωρών, λαών και πολιτισμών, η ευγονική και οι υποχρεωτικές στειρώσεις ανδρών και γυναικών από άλλες φυλές, η σεξουαλική και εργασιακή εκμετάλλευση, οι κοινωνικές ανισότητες, η ασύδοτη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων του πλανήτη και οι περιβαλλοντικές καταστροφές. Η τεχνολογία είναι το νέο δώρο-παγίδα των «χρυσών θεών» της Δύσης και φέρει μαζί της τα δικά της δεινά, όπως η συνεχής ψηφιακή επιτήρηση και η καπιταλιστική συσσώρευση πλούτου από την εκμετάλλευση ακόμα και των πιο ευαίσθητων προσωπικών μας δεδομένων. Δεν την κατανοούμε, δεν την ελέγχουμε, αλλά τη χρησιμοποιούμε στο όνομα της προόδου, με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής ως αντίβαρο.

Αντιθέτως, η ελπίδα υπέρβασης της υπαρξιακής κρίσης που αντιμετωπίζει σήμερα ο δυτικός πολιτισμός μοιάζει από περιορισμένη έως ανύπαρκτη. Η Δύση βρίσκεται ακριβώς στο σημείο όπου καλείται να ζήσει με τις συνέπειες των δεινών που προκάλεσε στην ανθρωπότητα. Ως εν μέρει αποτέλεσμα της άπληστης παγκοσμιοποίησης του καπιταλισμού χωρίς όρια, η πολυπολιτισμικότητα του κόσμου μοιάζει να απειλεί τη δυτική παγκόσμια ηγεμονία με κατάρρευση, αλλά υπαρξιακή υπέρβαση δεν σημαίνει αντιδραστική επιστροφή στο παλιό. Σημαίνει ανανοηματοδότηση των δυτικών αξιών και συγκρότηση μιας διαλογικής πολιτισμικής ταυτότητας που θα βασίζεται στη συνύπαρξη και τη συνεργασία, με σεβασμό στην αξία της ανθρώπινης ζωής, το φυσικό περιβάλλον του πλανήτη, την αυτοδιάθεση και την ισοτιμία των άλλων πολιτισμών.

Αν υπάρχει σήμερα κάποια ελπίδα για τη Δύση, αυτή βρίσκεται στην αποδοχή της δυνατότητας ενός κόσμου όπου κανένας πολιτισμός δεν θα είναι το κυρίαρχο κέντρο, όπου η ισχύς δεν θα είναι το μέτρο της αξίας των λαών και των πολιτισμών και όπου η ιστορία δεν θα γράφεται από ένα και μοναδικό αφηγητή. Από αυτή την άποψη, το ερώτημα για τη Δύση δεν είναι αν μπορεί να ξανακλείσει τον πίθο που άνοιξε με αλαζονική απερισκεψία, αλλά αν μπορεί να μάθει να ζει χωρίς το χαμένο παράδεισο και χωρίς την ελπίδα αναβίωσης της παγκόσμιας ηγεμονίας της.