Ορισμοί και κριτικές προσεγγίσεις της έννοιας του «πολιτισμού»

 

 

Κλοντ Λεβί-Στρος, Το βλέμμα εξ αποστάσεως (1983)

Εθνική Βιβλιοθήκη Γαλλίας

Ως καθολικό πλαίσιο που αγκαλιάζει όλες τις πτυχές της ατομικής και συλλογικής ύπαρξης, ο πολιτισμός μπορεί να γίνει κατανοητός ως το σύνολο των νοημάτων, αξιών, συμβόλων, πρακτικών και μορφών ζωής που μια κοινότητα δημιουργεί, μοιράζεται και μεταδίδει, προκειμένου να προσδώσει συνοχή στην εμπειρία της και να οργανώσει τον τρόπο που ζει, σκέφτεται και σχετίζεται. Με άλλα λόγια, ο πολιτισμός είναι το νοητικό πλέγμα μέσα από το οποίο οι άνθρωποι κατανοούν τον κόσμο, ερμηνεύουν τα γεγονότα, ρυθμίζουν τις σχέσεις τους και επιτελούν την ταυτότητά τους.

Από την οπτική γωνία της ανθρωπολογίας, το πλέγμα αυτό περιλαμβάνει τις διαγενεακά κληρονομημένες παραδόσεις συμβολικών μορφών, οι οποίες εκφράζονται στη γλώσσα, τη θρησκεία, τις αφηγήσεις, τις χειρονομίες, τα ήθη, τα έθιμα, τις τελετουργίες, τα τεχνουργήματα, τις καθημερινές πρακτικές και τις διαπολιτισμικές ανταλλαγές μεταξύ όμορων κοινοτήτων.

Από κοινωνιολογική άποψη, το καθολικό πολιτισμικό πλαίσιο περιλαμβάνει τους θεσμούς, τους κανόνες και τις κοινωνικές πρακτικές που οργανώνουν τη συλλογική ζωή και ρυθμίζουν τις σχέσεις ανάμεσα στα μέλη μιας κοινωνίας. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι μαθαίνουν τι θεωρείται νόμιμο, δίκαιο, επιτρεπτό, φυσιολογικό ή επιθυμητό και το οποίο αναπαράγεται μέσα από την κοινωνικοποίηση, τις κατεστημένες κοινωνικές έξεις και συμβάσεις και την πρακτική τους στην καθημερινή ζωή, με σκοπό τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής.

Στην πολιτική, ο πολιτισμός είναι το πεδίο όπου παράγονται, διακινούνται και συγκρούονται τα νοήματα που νομιμοποιούν ή απονομιμοποιούν τις διάφορες μορφές εξουσίας. Από αυτή την άποψη, αποτελεί χώρο πολιτικής διαπραγμάτευσης, όπου διαφορετικές ομάδες διεκδικούν τον ορισμό της πραγματικότητας και της συλλογικής ταυτότητας.

Στις μετα-αποικιακές προσεγγίσεις, ο πολιτισμός νοείται ως πεδίο εξουσίας, ιστορικής βίας και άνισης ανταλλαγής, όπου κυρίαρχες ομάδες επιβάλλουν τις δικές τους αφηγήσεις ως καθολικές, ενώ περιθωριοποιούν την ύπαρξη και αποσιωπούν τις φωνές των υποτελών. Στο πλαίσιο αυτό, ο κυρίαρχος πολιτισμός δεν είναι ένας οποιοσδήποτε τρόπος ζωής, αλλά λειτουργεί ως μηχανισμός κατασκευής του «άλλου» και εργαλείο αποικιοποίησης. Ταυτόχρονα, αποτελεί πεδίο σύγκρουσης, αντίστασης και διαπραγμάτευσης, όπου οι υποτελείς ομάδες επαναδιεκδικούν τη μνήμη, τη γλώσσα, τον αυτοπροσδιορισμό, την αυτοδιάθεση και την ισότιμη θέση τους στον κόσμο και στον πολιτισμό.

Συνολικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο πολιτισμός δεν είναι ποτέ ουδέτερος ή στατικός. Αντιθέτως, συνιστά ένα πολύπλευρο, δυναμικό και συνεχώς μεταβαλλόμενο πεδίο, όπου νοήματα, σύμβολα, ιστορικές μνήμες, θεσμοί και σχέσεις εξουσίας συν-υπάρχουν και συν-διαμορφώνουν τη συλλογική ζωή, ανανοηματοδοτώντας την πραγματικότητα και μετασχηματίζοντας τις πολιτισμικές ταυτότητες των κοινοτήτων.

Χωρίς αμφιβολία, η κατανόηση της περιπλοκότητας του πολιτισμού απαιτεί μια ικανότητα συσχετισμού των επιμέρους εκφάνσεών του και ένα συνδυασμό κριτικής, αναλυτικής και συνθετικής σκέψης που δεν είναι καθόλου δεδομένο ότι καλλιεργούνται από το εκπαιδευτικό σύστημα ή το δημόσιο λόγο. Χρειάζεται επίσης η διάλυση μιας σειράς από κοινές παρανοήσεις γύρω από την έννοια της «κριτικής», η οποία κατά κανόνα συγχέεται με αντιδραστικές συμπεριφορές και αστόχαστες ερμηνείες της πραγματικότητας.

Μία από τις πιο διαδεδομένες παρανοήσεις στο δημόσιο λόγο είναι η ταύτιση της «κριτικής» με τον αρνητισμό, την γκρίνια, την καταγγελία, την επίκριση, την απόρριψη, την επίθεση, την προσωπική προσβολή ή την απαξίωση της αντίθετης άποψης – όλες παρορμητικές αντιδράσεις που δείχνουν αδυναμία σκέψης και ένδεια επιχειρημάτων. Στην πραγματικότητα, μια νηφάλια κριτική προσέγγιση εξετάζει ιδέες και δομές με βάση τη διάκριση, την ανάλυση, την κατανόηση και την αποτίμηση τόσο των αρνητικών πτυχών όσο και των θετικών προοπτικών ενός συστήματος.

Από αυτή την άποψη, η κριτική δεν είναι απλώς η έκφραση μιας υποτιθέμενης «ισχυρής γνώμης», αλλά βασίζεται στην τεκμηρίωση, την επιχειρηματολογία, το διάλογο με άλλες θέσεις και την εκμαθημένη ικανότητα να παρατηρούμε το αντικείμενο του ενδιαφέροντός μας από απόσταση, χωρίς την προσωπική μας εμπλοκή. Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Κλοντ Λεβί-Στρος μιλούσε για «το βλέμμα εξ αποστάσεως» («le regard éloigné») που επιτρέπει στον παρατηρητή αφενός την προσωπική του συναισθηματική αποστασιοποίηση και αφετέρου την απόκτηση μιας σφαιρικής εικόνας του αντικειμένου παρατήρησης. Η γνώμη με τη μορφή του εύκολου σχολιασμού εμπεριέχει το στοιχείο της άσκεφτης αυθορμησίας που πέφτει στο κενό, ενώ η κριτική προσέγγιση αποτελεί το προσωπικό μας εργαστήριο σκέψης, μάθησης, κατανόησης και επίλυσης προβλημάτων. Χωρίς κριτική προσέγγιση, δεν υπάρχει βελτίωση σε κανένα πεδίο της ατομικής και συλλογικής κοινωνικής ζωής, ούτε στην πολιτική, ούτε στην επιστήμη, ούτε στην τέχνη.

Η αποστασιοποίηση και η τεκμηρίωση δεν σημαίνουν ότι η κριτική μας είναι ουδέτερη, αντικειμενική ή ηγεμονική έκφραση κάποιας απόλυτης, αδιαμφισβήτητης και κυριαρχικής «αλήθειας». Στην πραγματικότητα, κριτική σημαίνει "παίρνω θέση", "τοποθετούμαι" με πλαίσιο, οπτική γωνία, αξίες και σεβασμό στη δημοκρατική αρχή του «ίσου λόγου». Το ζητούμενο εδώ δεν είναι η δικαστική διερεύνηση της «αλήθειας», αλλά η διαφάνεια της θέσης.

Παρ’ όλα αυτά, είναι πολλοί εκείνοι οι οποίοι έχουν διαπαιδαγωγηθεί με το φόβο της κριτικής, την οποία συνδέουν με τη σύγκρουση που πρόκειται να φέρει κάποια καταστροφή. Ως εκ τούτου, προτιμούν τη σιωπή και υιοθετούν μια στάση «επιτήδειας ουδετερότητας», με απώτερο σκοπό τη διατήρηση «ωφέλιμων σχέσεων» με όλες τις πλευρές. Ανάμεσα στον σιωπηλό, κρυφό ωφελιμισμό και τον φλύαρο σχολιασμό αυτό που συνήθως διαφεύγει την προσοχή μας είναι ότι, όσο κι αν μας τρομάζει, η κριτική σκέψη λειτουργεί ως μια γέφυρα που μας συνδέει με τον μεγάλο κόσμο, μέρος του οποίου αποτελούν και οι μικρές, κλειστές ζωές μας, ακόμα και όταν δεν το συνειδητοποιούμε.

Χωρίς αμφιβολία, πρόκειται για μία από τις πιο απαιτητικές μορφές σκέψης, όχι μόνον επειδή απαιτεί γνώση, χρόνο, μόχθο, ενσυναίσθηση και ικανότητα να βλέπουμε πέρα από το προφανές, αλλά και επειδή ο βαθύτερος σκοπός της κριτικής δεν είναι να αποδομήσει για να φέρει την καταστροφή, αλλά για να αναδομήσει με άλλους όρους. Από αυτή την άποψη, η κριτική είναι μια δημιουργική πράξη αντίστασης, ελευθερίας και μετασχηματισμού, η οποία μας επιτρέπει να μη δεχόμαστε παθητικά τα πράγματα όπως μας προσφέρονται, αλλά να παρατηρούμε, να στοχαζόμαστε, να κατανοούμε τον κόσμο και τη δική μας θέση μέσα σε αυτόν.

Όταν ένας πολιτισμός ενσωματώνει την κριτική σκέψη στις αφηγήσεις, τα έργα και τους θεσμούς του γίνεται ένας πολιτισμός που στοχάζεται τον εαυτό του και αποκτά τη δυνατότητα να αποκαλύψει τις αόρατες δομές εξουσίας, να κάνει ορατή την ιδεολογία που κρύβεται πίσω από το «φυσικό», το «αυτονόητο» και το «δεδομένο», να απογυμνώσει τις ταυτότητες από τις άκοπες φαντασιώσεις τους, να αποκαταστήσει τη σχέση μας με τα συλλογικά μας τραύματα ως υλικό πρόσφορο για αυτογνωσία, να δώσει φωνή στους αποκλεισμένους και τους περιθωριοποιημένους ανάμεσά μας, να μας εξοικειώσει με την αβεβαιότητα, την αμφιβολία και την περιπλοκότητα του κόσμου, να μας μετατρέψει από παθητικούς δέκτες σε ενεργούς πολίτες και να καλλιεργήσει μια δημοκρατική ωριμότητα πέραν της αισθητικής απόλαυσης. Με άλλα λόγια, γίνεται ένας κριτικός πολιτισμός.

Ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης και μετάβασης, όταν οι παλιές αφηγήσεις έχουν καταρρεύσει, η νέα αφήγηση δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί και το κενό νοήματος έχει γίνει πεδίο μάχης που κινδυνεύει να καταληφθεί από αυταρχικές φαντασιώσεις, συνωμοσιολογικά αφηγήματα, ψεύτικες υποσχέσεις «τάξης», «ασφάλειας» και «σταθερότητας» και αφελείς εξηγήσεις για σύνθετα προβλήματα, ο κριτικός πολιτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως ανάχωμα, εμποδίζοντας την επιστροφή σε αμυντικά, εσωστρεφή και κλειστοφοβικά συστήματα, αποκαλύπτοντας τους μηχανισμούς χειραγώγησης και τους τρόπους με τους οποίους η εξουσία χρησιμοποιεί τον φόβο για να αναβιώσει τις παλιές ιεραρχίες. Η επιστροφή στις παλιές βεβαιότητες με νέο περιτύλιγμα και άλλο όνομα είναι ίσως η μεγαλύτερη παγίδα που εμπεριέχει μια κρίση – οι εκτρωματικές τερατογενέσεις για τις οποίες μιλούσε ο Αντόνιο Γκράμσι. Ωστόσο, ένας κριτικός πολιτισμός δεν αφήνει την κρίση να προσλάβει διαστάσεις μύθου, αλλά αποκαλύπτει τις μεταμφιέσεις της εξουσίας, παράγει νέα πολιτικά υποκείμενα που δεν χωρούν στα παλιά σχήματα, δημιουργεί νέες μορφές συλλογικότητας και ενώνει ανθρώπους που δεν θα συναντιούνταν σε άλλες περιστάσεις. Είναι η φωνή που μας προειδοποιεί: «Μην ξαναχτίζετε πάνω στα ίδια σαθρά θεμέλια!»