Πολιτισμός και πολιτισμοί: Οι μερικές εκφράσεις του καθολικού

 

Λεπτομέρεια τοιχογραφίας από την αίθουσα μουσικής

στο παλάτι Ali Qapu, Ιράν

 

Πότε γράφουμε τη λέξη «πολιτισμός» με κεφαλαίο και πότε με μικρό; Το ερώτημα αυτό είναι διαφορετικό από το διλημματικό ερώτημα «Πολιτισμός ή πολιτισμοί;», το οποίο αναφέρεται στην υπαρξιακή δυσκολία του δυτικού πολιτισμού να αποδεχτεί το τέλος της πολιτισμικής του ηγεμονίας και να προσαρμοστεί στην πολυπολιτισμικότητα του κόσμου. Χωρίς αμφιβολία, η ιστορική μετάβαση από τον ενικό στον πληθυντικό οδήγησε στην ανανοηματοδότηση της έννοιας του πολιτισμού, στην οποία συνέβαλαν καθοριστικά η κριτική πολιτισμική θεωρία και οι πολιτισμικές σπουδές. Εδώ λοιπόν θα αναφερθώ σε αυτή την ανανοηματοδοτημένη έννοια, ώστε να διαλύσουμε τη σύγχυση που δημιουργείται από τη χρήση της ίδιας λέξης για δύο εντελώς διαφορετικά επίπεδα.

Ως αφηρημένη έννοια, ο «Πολιτισμός» με κεφαλαίο δεν αναφέρεται πλέον στον ευρωκεντρικό μονοπολιτισμό, αλλά στην καθολική ικανότητα του ανθρώπου να παράγει νόημα, να δημιουργεί σύμβολα, να οργανώνει κοινωνίες, να διαμορφώνει τρόπους ζωής, να καλλιεργεί τέχνες, να θεσμοθετεί αξίες, να μεταδίδει μνήμη.

Οι «πολιτισμοί» (στον πληθυντικό) αναφέρονται στις επιμέρους ενσαρκώσεις του Πολιτισμού, δηλαδή σε διαφορετικά συστήματα νοήματος που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικούς τόπους και χρόνους. Κάθε επιμέρους πολιτισμός έχει αναπτύξει το δικό του σύστημα αξιών και διαθέτει τη δική του γλώσσα, συλλογική μνήμη, αισθητική και κοσμοθεωρία. Στην ιστορία του παγκόσμιου Πολιτισμού, αυτές οι πολιτισμικές ποικιλίες διαμορφώθηκαν από ιθαγενείς (π.χ. ο πολιτισμός των Μάγια), εθνικές κοινότητες και πολυεθνικές αυτοκρατορίες (π.χ. ο ελληνικός, ο ρωμαϊκός, ο βυζαντινός, ο κινεζικός, ο ινδικός πολιτισμός) ή υπερεθνικές γεωπολιτισμικές οντότητες (π.χ. ο δυτικός, ο ευρωπαϊκός, ο χριστιανικός, ο ισλαμικός, ο αφρικανικός, ο μεσογειακός πολιτισμός).

Η σχέση του Πολιτισμού με τους πολιτισμούς δεν είναι πλέον ιεραρχική και αξιολογική (π.χ. ανώτερος-κατώτερος πολιτισμός), αλλά η σχέση ενός Όλου με τα μέρη που το συγκροτούν, η σχέση του πανανθρώπινου και του οικουμενικού με το εθνικό και το τοπικό. Με άλλα λόγια, η συγκρότηση του Πολιτισμού είναι μια συλλογική διαδικασία στην οποία το καθολικό ανθρώπινο φαινόμενο καθορίζεται από τις επιμέρους εκφάνσεις του. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για τη Γλώσσα με κεφαλαίο, με την έννοια ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν γλώσσα, καθώς και για την Τέχνη με κεφαλαίο, με την έννοια ότι όλοι οι πολιτισμοί εκφράζουν τη δημιουργικότητά τους με διάφορους τρόπους.

Από αυτή την άποψη, ο Πολιτισμός είναι η καθολική ανθρώπινη ικανότητα να παράγει νόημα και οι πολιτισμοί είναι οι συγκεκριμένες ιστορικές εκδοχές του* η Γλώσσα είναι η γενική ανθρώπινη ικανότητα επικοινωνίας και οι γλώσσες είναι τα διαφορετικά συστήματα επικοινωνίας με τα οποία εκφράζονται οι επιμέρους εθνικές και εθνοτικές γλωσσικές ομάδες (π.χ. ελληνικά, ιαπωνικά, αραβικά)* η Τέχνη είναι η συνολική ανθρώπινη ικανότητα δημιουργίας και οι τέχνες είναι οι επιμέρους εκφράσεις της ανθρώπινης δημιουργικότητας (π.χ. θέατρο, μουσική, χορός, ποίηση κ.ά.).

Ένα τελευταίο σχόλιο για την πολυεπίπεδη προσέγγιση που είναι απαραίτητη, όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε έναν πολιτισμό, ιδιαίτερα όταν είναι υβριδικός. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον ελληνικό, τον ρωμαϊκό και τον χριστιανικό πολιτισμό, οι οποίοι συν-διαμόρφωσαν την ιστορική μήτρα του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Όλες αυτές οι πολιτισμικές μορφές εντάσσονται στον ευρύτερο δυτικό πολιτισμό αλλά δεν ταυτίζονται μεταξύ τους. Δεν πρόκειται δηλαδή για διαφορετικά επίπεδα του ίδιου πολιτισμού, αλλά για αυτόνομες πολιτισμικές μορφές που αντιδρούν η καθεμία με τον δικό της τρόπο στα ερεθίσματα της ιστορίας. Αλλά η υβριδική όψη της πολυπολιτισμικότητας θα αναλυθεί εκτενέστερα σε άλλο κείμενο.