Μια ερμηνεία του μύθου της γραφής. Μέρος Β΄ : Η γραφή ως καθρέφτης της πόλης

 

Το βιβλίο του Θωθ

… συνέχεια από το Μέρος Α΄ : Η γραφή ως καθρέφτης της ψυχής

Το πρόσωπο-κλειδί στον Φαίδρο είναι το απών πρόσωπο, αυτό που κατακρίνεται περισσότερο και αυτό που επιτρέπει στον διάλογο του πλατωνικού Σωκράτη με τον νεαρό Φαίδρο να εκπληρώσει στο ακέραιο τον ηθικό και παιδαγωγικό του σκοπό. Ο Λυσίας είναι η «πέτρα του σκανδάλου», αλλά δεν είναι παρών στη συζήτηση για να υπερασπιστεί τον εαυτό του, τις ιδέες, το έργο και τον λόγο του. Ακόμα κι αν ήταν, το πιθανότερο είναι πως ο πλατωνικός Σωκράτης θα τον έκανε σκόνη με τη διαλεκτική του και θα τον υποχρέωνε να ακούσει με σεβασμό τα κηρύγματα του μεγαλύτερου φιλοσόφου που γεννήθηκε ποτέ στην ιστορία της φιλοσοφίας. Στους πλατωνικούς διαλόγους, τα επαναλαμβανόμενα σκηνοθετικά μοτίβα έχουν τη χάρη και την ευκολία της προβλεψιμότητας: Ξέρουμε από την αρχή τι πρόκειται να ακολουθήσει και πού θα καταλήξει. Δεν μας μένει παρά να θαυμάσουμε την επιδεξιότητα με την οποία ο Πλάτων εφαρμόζει τη διαλεκτική του.

Σε μια εποχή που οι κοινωνικές αναταραχές και οι πολιτικές διαμάχες ευνοούσαν τις ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και οι εκπρόσωποι κάθε μορφής λόγου διεκδικούσαν να επιβάλλουν ο καθένας το δικό του είδος, ο Πλάτων επιδιώκει να διαχωρίσει τη φιλοσοφία από τις τρέχουσες πρακτικές των Σοφιστών και να την ανυψώσει σε μια πνευματική διαδικασία που οδηγεί όχι μόνο στην αλήθεια της ψυχής αλλά και στην παλινόρθωση της ολιγαρχίας. Ίσως δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι ο υπερβάλλων ζήλος του Πλάτωνα να ανασκευάσει τις διδασκαλίες τους μάλλον αναδεικνύει παρά υποβαθμίζει τη σπουδαιότητα της συμβολής των Σοφιστών στη λειτουργία της αθηναϊκής δημοκρατίας. Το γεγονός ότι οι Σοφιστές χρησιμοποιούσαν τη γραφή για την αναπαραγωγή των ρητορικών τους λόγων και την ευρύτερη κυκλοφορία των ιδεών τους ήταν ικανή αφορμή για τον Πλάτωνα να καταφερθεί εναντίον της γραφής.

Στην πραγματικότητα, η στρατηγική του Πλάτωνα εναντίον των Σοφιστών είναι πολύ απλή: Υιοθετεί τις μεθόδους τους και χρησιμοποιεί τη ρητορική κατά της ρητορικής, τη γραφή κατά της γραφής, τον μύθο κατά του μύθου, τη μίμηση κατά της μίμησης. Ο σκοπός του δεν είναι να αποκλείσει τη ρητορική από τη φιλοσοφία, να καταργήσει τη γραφή, να απαξιώσει τον μύθο και την ποίηση, αλλά να «πείσει» τους πάντες να αναγνωρίσουν ότι η δική του φιλοσοφία είναι η μόνη «αληθινή» φιλοσοφία και ότι η «αλήθεια» που κατέχει ο ίδιος είναι η μόνη δυνατή.

Δεν είναι λίγες οι φορές που η πολεμική του Πλάτωνα εκτρέπεται σε συκοφαντική δυσφήμιση, προσωπική προσβολή, στιγματισμό, εσκεμμένη και συστηματική απομείωση της αξίας των Σοφιστών, ακόμα και με θυσία του βάθους της δικής του φιλοσοφικής σκέψης. Στον Φαίδρο, για παράδειγμα, ο Λυσίας παρουσιάζεται ως ένας επαίσχυντος λογογράφος, αδαής και άτεχνος στην καλύτερη περίπτωση, ψεύτης και στρεψόδικος στη χειρότερη. Ενδεχομένως οι προκλήσεις που δεχόταν ο Πλάτων να ήταν ανάλογα υβριστικές και, ως προς αυτό, δεν πρέπει να θεωρούμε ως αυτονόητα «πολιτισμένο» τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες εξέφραζαν δημόσια τις δόξες τους. Έχει διατυπωθεί μάλιστα η άποψη ότι ο Πλάτων έγραψε τον «μειρακιώδη» («παιδιάστικο» κατά τον Διογένη Λαέρτιο) Φαίδρο ως απάντηση στις προκλήσεις των μαθητών του Λυσία σε μια εποχή κατά την οποία η Ακαδημία του απολάμβανε ακόμα αρκετή εκτίμηση, ώστε να μπορεί να αντιμετωπίζει τους Σοφιστές αφ’ υψηλού, να τους αρνείται την ιδιότητα του «φιλοσόφου-επιστήμονα» και να προσπαθεί να υποσκάψει τα θεμέλια της σοφιστικής ρητορικής, προκειμένου να αναδείξει την αξία της πλατωνικής διαλεκτικής και φιλοσοφίας.

Χωρίς αμφιβολία, οι δημόσιες ρητορικές επιδείξεις των Σοφιστών και των μαθητών τους προκαλούσαν σφοδρές ιδεολογικές αντιπαραθέσεις ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Πελοποννησιακού Πολέμου, του φοβερού λοιμού που έπληξε την Αθήνα και την πολιτική αστάθεια που επικράτησε μετά τον θάνατο του Περικλή (429 π.Χ.). Φαίνεται μάλιστα ότι η προσωπικότητα του Περικλή είχε γοητεύσει και αρκετούς από τους ολιγαρχικούς αντιπάλους του, καθώς στον Φαίδρο χαρακτηρίζεται ως «φιλοσοφικότερος» του Λυσία, επειδή είχε ενσωματώσει στους πολιτικούς του λόγους τις φιλοσοφικές ιδέες του Αναξαγόρα, ο οποίος πάντως στον Φαίδωνα επικρίνεται για το ατελές αυτών των ιδεών.

Φίλος και θαυμαστής του Περικλή, ο Θουκυδίδης απέδωσε την πολιτική αστάθεια στις δημαγωγικές τάσεις των πολιτικών που έριζαν για την κατάληψη της εξουσίας, αλλά η αθηναϊκή δημοκρατία βρισκόταν ήδη σε παρακμή μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, την επιβολή του καθεστώτος των Τριάκοντα Τυράννων, τις διώξεις κατά των δημοκρατικών, τις εκτελέσεις των μετοίκων και τις δημεύσεις των περιουσιών τους. Ανάμεσά τους και ο Λυσίας, ο αδελφός του οποίου δολοφονήθηκε, ενώ ο ίδιος διώχτηκε για τα δημοκρατικά του φρονήματα, έχασε όλη του την περιουσία και αναγκάστηκε να βιοπορίζεται ως λογογράφος.

Μετά την εκδίωξη των Τριάκοντα Τυράννων και την αποκατάσταση της αθηναϊκής δημοκρατίας, έλαβε χώρα η δίκη και η καταδίκη του Σωκράτη σε θάνατο (399 π.Χ.) με κίνητρα που παραμένουν αβέβαια μέχρι σήμερα. Φαίνεται όμως πως, μεταξύ άλλων, τα κίνητρα αυτά αφορούσαν τη βίαιη αντιδημοκρατική δράση ορισμένων μαθητών του Σωκράτη (π.χ. του Κριτία και του Αλκιβιάδη), καθώς και την άρνηση του ίδιου να υποστηρίξει το νέο δημοκρατικό καθεστώς, προτιμώντας τον θάνατο. Ο ολιγαρχικός Πλάτων δεν συγχώρεσε ποτέ τους δημοκρατικούς για τον τρόπο με τον οποίο φέρθηκαν στον αγαπημένο του δάσκαλο. Χρέωσε την αθηναϊκή δημοκρατία με μια κατάφωρη αδικία και τους Σοφιστές με την πολιτική δημαγωγία, οδηγούμενος έτσι στην ταύτιση της δημαγωγίας με τη δημοκρατία. Όπως μάλιστα αποκαλύπτει στην Έβδομη επιστολή του, έκτοτε έθεσε ως σκοπό της ζωής του να δείξει πως μόνον η «αληθινή» φιλοσοφία μπορεί να εξαλείψει την αδικία από τον κόσμο:

Έτσι, ενώ στην αρχή ήμουν γεμάτος ορμή για πολιτική δράση, καθώς κοίταζα όλα αυτά και τα έβλεπα να γίνονται άνω κάτω, στο τέλος μ' έπιασε ίλιγγος. Και να ερευνώ βέβαια δεν έπαψα, με ποιον άραγε τρόπο θα ήταν δυνατόν να διορθωθούν και όλ' αυτά πού ανέφερα και –προπάντων– η πολιτεία γενικά, για τη δράση όμως περίμενα πάντοτε την κατάλληλη ώρα· και στο τέλος κατάλαβα, ότι κανένα απολύτως από τα σύγχρονά μας κράτη δεν κυβερνάται σωστά –αφού η νομοθεσία τους βρίσκεται, μπορεί κανείς να πει, σε μια κατάσταση, που δεν επιδέχεται καν θεραπεία χωρίς σοβαρή προετοιμασία μαζί με τη βοήθεια κάποιας καταπληκτικής τύχης–, κι έτσι αναγκάσθηκα να κάνω το εγκώμιο της αληθινής φιλοσοφίας και να λέω ότι μέσ' απ' αυτήν είναι δυνατόν να δει κανείς το δίκαιο παντού, και στης πολιτείας και στων ατόμων τη ζωή, και ότι επομένως οι γενεές των ανθρώπων δεν θα πάψουν να υποφέρουν, παρά όταν, ή εκείνοι που σωστά και γνήσια φιλοσοφούν, πάρουν στα χέρια τους την πολιτική εξουσία, ή οι πολιτικοί ηγέτες, από μια θεία βουλή, φιλοσοφήσουν αληθινά.

Παρά την παταγώδη αποτυχία του να εφαρμόσει στις Συρακούσες ένα σύστημα παρόμοιο με το σύστημα φιλοσοφικής διακυβέρνησης του Πυθαγόρα, ο Πλάτων εξέθεσε τις πολιτικές του βλέψεις στην Πολιτεία, η συγγραφή της οποίας φαίνεται πως ήταν ακόμα σε εξέλιξη όταν έγραψε τον Φαίδρο. Η σκηνοθεσία των διαλόγων είναι η ίδια, η εκτύλιξη της διαλεκτικής μεθόδου για τον προσδιορισμό των ηθικών εννοιών ακολουθεί τα ίδια στάδια, τα παραδείγματα προέρχονται και πάλι από τη «φύση» των πραγμάτων και των έμβιων όντων, τις καθημερινές εργασίες των απλών ανθρώπων, ακόμα και τις γνωσιακές λειτουργίες των ζώων. Τι να πει κανείς για τον φιλομαθή σκύλο-φιλόσοφο, ο οποίος είναι εκ φύσεως φιλομαθέστερος και φιλοσοφικότερος του ανθρώπου, επειδή αναγνωρίζει αμέσως ποιος είναι ο φίλος και ποιος ο εχθρός και προσαρμόζει ανάλογα τη συμπεριφορά του;

Στην Πολιτεία, επαναλαμβάνεται επίσης η θέση ότι ο ζωγράφος μιμείται την πραγματικότητα χωρίς να τη γνωρίζει σε βάθος και κατασκευάζει επιφανειακά έργα που δεν απεικονίζουν την αλήθεια καθαυτή αλλά αληθοφανείς προσομοιώσεις της αλήθειας. Παρόμοια με τη γραφή στον Φαίδρο, η ζωγραφική ανήκει στις τέχνες που ασκούν οι κατώτερες τάξεις των τεχνιτών στους οποίους απαγορεύεται να ασχολούνται με οτιδήποτε άλλο (π.χ. τον πόλεμο, την πολιτική, τη μόρφωση κ.ά.) πέρα από αυτό για το οποίο προορίζονται: ο ξυλουργός να κατασκευάζει έπιπλα, ο υποδηματοποιός παπούτσια κ.ο.κ. Το γνωστό ρητό «έκαστος εφ’ ω ετάχθη» διατρέχει όλους τους διαλόγους της Πολιτείας, καταδεικνύοντας την παντελή απουσία κοινωνικής κινητικότητας οποιασδήποτε μορφής, καθώς και μια ασφυκτική ταξική διαστρωμάτωση με τη μορφή της πυραμίδας, η κορυφή της οποίας απολήγει στον βασιλιά-φιλόσοφο. Ποιος νομιμοποιείται να κυβερνά, αν όχι ένας δίκαιος και ενάρετος φιλόσοφος που κατέχει την αλήθεια;

Παρ’ όλα αυτά, ο Πλάτων έχει πλήρη επίγνωση του ουτοπικού χαρακτήρα της Πολιτείας, γεγονός που απελευθερώνει τη σκέψη και τη γραφή του σε τέτοιο βαθμό ώστε αισθάνεται αρκετά ασφαλής για να διατυπώσει ακραίες θέσεις, όπως για παράδειγμα την απαγόρευση της μιμητικής τέχνης και την εκδίωξη των τραγικών ποιητών, των τραγουδοποιών και των ηθοποιών από το ιδανικό πολιτικό καθεστώς που οραματίζεται. Οι φράσεις που χρησιμοποιεί ο Πλάτων στον διάλογο του αδελφού του Αδείμαντου με τον Σωκράτη είναι χαρακτηριστικές: «δεν θα τους επιτρέψουμε», «θα τους εμποδίσουμε», «θα τους απαγορεύσουμε», «δεν θα τους αφήσουμε το δικαίωμα», «θα τους απορρίψουμε», «θα τους επιβλέπουμε», «θα τους υποχρεώσουμε», «θα τους εξαναγκάσουμε», «θα μας απαλλάξουν από την παρουσία τους», «θα τους εκδιώξουμε», «δεν θα έχουν θέση στην πόλη μας» και άλλες παρόμοιες.

Ο πλατωνικός Σωκράτης προσπαθεί να αποδείξει πως η «μανία» των ποιητών δεν προέρχεται ούτε από τους θεούς ούτε από τις Μούσες (στον Φαίδρο περιγράφει αναλυτικά τα «καλά» είδη μανίας) αλλά από το «κακό» μέρος της ψυχής, εκείνο που είναι άλογο και γεμάτο πάθη από τα οποία πρέπει να καθαρθεί. Όσοι ποιητές θελήσουν να μείνουν στην ιδανική πλατωνική πολιτεία πρέπει να υποχρεωθούν να μιμούνται μόνο το «καλό» μέρος της ψυχής, εκείνο που είναι γεμάτο ανδρεία, σωφροσύνη, ευσέβεια, μεγαλοψυχία και άλλες αρετές, κατάλληλες για την ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων και των πολεμιστών.

Στο στόχαστρο της λογοκρισίας και των εκκαθαρίσεων βρίσκονται ιδίως τα έπη και οι μύθοι του Ομήρου και του Ησίοδου που παρουσιάζουν τους ήρωες να μοιρολογούν σαν γυναίκες και τους θεούς να ασχημονούν και να δολοπλοκούν. Η μιμητική τέχνη οφείλει να παρουσιάζει την εικόνα των χρηστών ηθών, του σπουδαίου αντί του ταπεινού, του ευσεβούς αντί του φαύλου, του ωραίου αντί του άσχημου, του συμμετρικού αντί του ασύμμετρου, της αρμονίας αντί της δυσαρμονίας και τούτο ισχύει εξίσου για όλους τους τεχνίτες και για όλες τις τέχνες (ζωγραφική, υφαντική, διακοσμητική, αρχιτεκτονική κ.ά.). Σε διαφορετική περίπτωση, κανένας από αυτούς δεν θα έχει το δικαίωμα να ασκεί την τέχνη του στην πόλη.

Προς τι τόσο μένος; Μήπως δεν ήταν οι ποιητές εκείνοι που κατεξοχήν ανήκαν στον κόσμο της προφορικής παράδοσης και κρατούσαν ζωντανή την εσωτερική μνήμη που υπερασπίζεται ο μύθος της γραφής; Αλλά ο μύθος της γραφής είχε ήδη εκπληρώσει τον σκοπό του στον Φαίδρο. Αντίθετα, στην Πολιτεία οι αναφορές στα γράμματα είναι εξαιρετικά περιορισμένες και γενικά θετικές ως προς τη συμβολή τους στην εκπαίδευση. Ακόμα κι αν δεν πρόκειται για κάποιο ξέσπασμα οργής εναντίον θεατρικών έργων που παρουσίαζαν τον Σωκράτη ως ανερμάτιστο σοφιστή (π.χ. οι Νεφέλες του Αριστοφάνη), η επίθεση κατά των ποιητών στόχευαν στην εξουδετέρωση της ισχυρής επίδρασης του Ομήρου, του Ησίοδου και των τραγικών ποιητών, η αποστήθιση των οποίων αποτελούσε μέρος της στοιχειώδους εκπαίδευσης των ελεύθερων πολιτών των ανώτερων τάξεων μαζί με τη γραφή, την ανάγνωση, τη μουσική και τον αθλητισμό. Ο Πλάτων θεωρούσε αυτή την επίδραση επικίνδυνη για τη θρησκεία και το πολίτευμα που οραματιζόταν και εκνευριζόταν με το γεγονός ότι οι πολίτες ταυτίζονταν περισσότερο με τον Αχιλλέα ή τον Οδυσσέα παρά με τον ασκητικό ιδεότυπο του πλατωνικού Σωκράτη. Η ταύτιση με τους ομηρικούς ήρωες εμπόδιζε τη «μέθεξη» του αισθητού κόσμου με τις μεγάλες ιδέες, όπως την περιέγραφε ο Πλάτων στον διάλογο Παρμενίδης.

Η επίδραση του Παρμενίδη, του κύριου εκπροσώπου της Ελεατικής σχολής, στη φιλοσοφική σκέψη του Πλάτωνα είναι γνωστή. Ωστόσο, ο ίδιος ο Παρμενίδης χρησιμοποιούσε τον ποιητικό λόγο για να διατυπώσει τις φιλοσοφικές του ιδέες, εντάσσοντας τον εαυτό του στην παράδοση του Ομήρου και του Ησιόδου, την οποία φιλοδοξούσε να συνεχίσει κομίζοντας το νέο μήνυμα ότι ο φιλοσοφικός λόγος μπορούσε να αντικαταστήσει τον μύθο. Θα μπορούσαμε λοιπόν να υποθέσουμε ότι ο Πλάτων δεν καταφερόταν εναντίον της ποίησης γενικά, αλλά εναντίον εκείνων των ποιητικών μορφών που εμπόδιζαν την ανάπτυξη μιας «φιλοσοφικής ποίησης» που θα ήταν διαποτισμένη από τις μεγάλες ιδέες της πλατωνικής φιλοσοφίας.

Πόσο ανεπίγνωστη μπορεί να θεωρηθεί η μεταχείριση των ποιητών ως αποδιοπομπαίων τράγων σε ένα πολιτικό καθεστώς στο οποίο άρχει μια κλειστή κάστα ολιγαρχικών φιλοσόφων-βασιλέων, μερικών πολιτικών που φιλοσοφούν ή μερικών φιλοσόφων που κυβερνούν; Η επινόηση ενός «πλατωνικού» Σωκράτη αποτελεί το σημείο συνάντησης των ανθρώπινων αισθημάτων του πόνου, της οργής και της εκδίκησης του μαθητή για τον θάνατο του δασκάλου του με μια πολιτική ουτοπία στο πλαίσιο της οποίας ο στόχος της εξουσίας δεν είναι τόσο η διατήρηση της ατομικής μνήμης, όπως ισχυρίζεται με τον μύθο της γραφής, όσο ο έλεγχος της συλλογικής μνήμης με τη δημιουργία μιας «επίσημης» και κατευθυνόμενης από το πολιτικό καθεστώς εκπαίδευσης και ηθικής διαπαιδαγώγησης, διαποτισμένης από τις πλατωνικές φιλοσοφικές ιδέες.

Από τη γραφή του Πλάτωνα αναδύεται το δράμα ενός συγγραφέα που πιστεύει πως οι ιδέες του συγκροτούν τη μοναδική «αλήθεια» του κόσμου: κανένας δεν ξέρει τι λέει, παρά μόνον αν ακολουθεί τις δικές του φιλοσοφικές διδαχές. Στα χείλη του πλατωνικού Σωκράτη, οι πλατωνικές ιδέες συνθέτουν μια πανανθρώπινη και αιώνια ουσία που δεν επιδέχεται μεταβολές και δεν διαφοροποιείται από άνθρωπο σε άνθρωπο και από πολίτευμα σε πολίτευμα, αλλά συνιστά ένα απόλυτο κριτήριο ατομικής και συλλογικής δράσης που δεν επιτρέπει καμία αμφισβήτηση από καμία δόξα του θεάτρου, της αγοράς, της εκπαίδευσης, του στρατού, της διοίκησης, της δικαιοσύνης, του συνόλου των θεσμών πάνω στους οποίους οικοδομήθηκε η αθηναϊκή δημοκρατία. Στη σκέψη του Πλάτωνα, τόσο ο θάνατος του Σωκράτη όσο και η ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο εκφράζουν την παρακμιακή φύση της ίδιας της δημοκρατίας, την απομυθοποίηση της εξουσίας ως ιερού κληρονομικού δικαιώματος και την ανικανότητα των πολιτών να εφαρμόσουν το δίκαιο.

Ίσως αυτό να εξηγεί καλύτερα τους λόγους για τους οποίους ο Πλάτων πολεμά τη γραφή με τη γραφή, όχι επειδή έχει διχασμένο ασυνείδητο, αλλά ακριβώς το αντίθετο: επειδή έχει πλήρη επίγνωση, την ευφυΐα και ίσως τη διορατικότητα να αντιληφθεί τη μεγάλη δύναμη που έχει η γραφή στον έλεγχο της εξουσίας.

Η συνέχεια στο Μέρος Γ΄: Η γραφή ως καθρέφτης της σύγχρονης εποχής …


👉 Προτεινόμενα αναγνώσματα (Μέρη Α΄ και Β΄)

ΠΛΑΤΩΝ: Πολιτεία

Δασκαλάκη, Μαρία, Διάλογος και διαλεκτική. Η επίδραση του Πλάτωνα στη συγκρότηση της εγελιανής έννοιας της διαλεκτικής, Αθήνα: Εκδ. Αλεξάνδρεια 2017 (κριτική αντιπαραβολή των πλατωνικών διαλόγων Σοφιστής, Φίληβος και Παρμενίδης με τις αντίστοιχες εγελιανές αναφορές.)

Detienne, Marcel, Οι κύριοι της αλήθειας στην αρχαϊκή Ελλάδα, μτφρ. Στέφανος Οικονόμου, Αθήνα: Πατάκης 2002 (ο ποιητής, ο μάντης και ο βασιλιάς).

Κάλφας. Βασίλης & Γιώργος Ζωγραφίδης, Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι, Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη (ΑΠΘ) 2011. Ειδικότερα για το «σωκρατικό πρόβλημα», βλ. στο Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι (greek-language.gr)

Καστοριάδης, Κορνήλιος, Ο «Πολιτικός» του Πλάτωνα, πρόλογος Πιερ Βιντάλ-Νακέ, μτφρ. Ζωή Καστοριάδη, επιμ. Ηλίας Καφάογλου, Αθήνα: Ύψιλον 2020.

Olson, David R., Ο κόσμος πάνω στο χαρτί. Οι εννοιακές και νοητικές επιπτώσεις της γραφής και της ανάγνωσης, μτφρ. Ι. Φ. Βλαχόπουλος, επιμ. Τζέλα Βαρβάβα-Σκούρα, Αθήνα: Παπαζήση 2003.

Ong, Walter J., Προφορικότητα και εγγραματοσύνη, εισ.-επιμ. Θεόδωρος Παραδέλλης, μτφρ. Κώστας Χατζηκυριάκου, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 1997.

Ράντης, Κωνσταντίνος, Εισαγωγή στη διαλεκτική, Αθήνα: Εκδ. Αλεξάνδρεια 2015 (Ζήνων ο Ελεάτης, Πλάτων, Πρόκλος, Καντ, Χέγκελ, Μαρξ, Αλτουσέρ, Μαρκούζε).

Για μια σύγχρονη αναπαράσταση της δίκης του Σωκράτη, βλ. https://youtu.be/gLXPjYtBKHk

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 25/5/2012 υπό την αιγίδα της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, με τη συμμετοχή Ελλήνων και ξένων δικαστών και την ψηφοφορία του ακροατηρίου. Τα αποτελέσματα της ψηφοφορίας είναι ενδεικτικά: οι δικαστές εμφανίστηκαν διχασμένοι (5/5), ενώ το ακροατήριο ψήφισε αναφανδόν υπέρ του Σωκράτη.