Μιχαήλ Μπαχτίν (1895-1975): Ο φιλόσοφος της διαλογικότητας
Μιχαήλ Μπαχτίν: «Όταν τελειώνει ο διάλογος, τελειώνουν όλα.»
Ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές του εικοστού αιώνα, ο Ρώσος φιλόσοφος και θεωρητικός της λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν γεννήθηκε το 1895 στη ρωσική πόλη Οριόλ από μια οικογένεια που εκτιμούσε ιδιαίτερα την εκπαίδευση και τον πολιτισμό και του έδωσε τα πρώτα πνευματικά ερεθίσματα. Σπούδασε φιλοσοφία και κλασική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης, όπου συνάντησε τον Νικολάι Μπερντιάεφ και τον Πάβελ Φλορένσκι, οι οποίοι έστρεψαν το ενδιαφέρον του στη φιλοσοφία της γλώσσας.
Μετά την αποφοίτησή του, ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως δάσκαλος και ερευνητής, ενώ τη δεκαετία του 1920 δραστηριοποιήθηκε έντονα σε μια ομάδα διανοουμένων, η οποία περιλάμβανε εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο γλωσσολόγος Βαλεντίν Βολόσινοφ. Γνωστή ως «Ο κύκλος του Μπαχτίν», η ομάδα διακρίθηκε ιδιαίτερα για το συνεργατικό της πνεύμα, τον διαλογικό της χαρακτήρα και τις δημοσιεύσεις κοινωνιολογικών και γλωσσολογικών μελετών.
Το 1929, η ομάδα θεωρήθηκε επικίνδυνη για το σταλινικό καθεστώς και τα μέλη της συνελήφθησαν και εξορίστηκαν από τις σοβιετικές αρχές. Ο Μπαχτίν εξορίστηκε για πέντε χρόνια στο Καζακστάν, όπου κατάφερε να συνεχίσει το συγγραφικό του έργο, δείχνοντας αξιοσημείωτη αντοχή και αποφασιστικότητα παρά τις δύσκολες συνθήκες και τα σοβαρά προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε. Το 1938, η οστεομυελίτιδα που τον ταλαιπωρούσε οδήγησε στον ακρωτηριασμό του ενός ποδιού του, αλλά ο Μπαχτίν συνέχισε να γράφει, να εργάζεται και να έχει έντονη κοινωνική ζωή.
Το 1941, υπέβαλε ως διδακτορική διατριβή το έργο του Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του, στο οποίο εξετάζει τα λαϊκά καρναβαλικά έθιμα του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, εστιάζοντας στη δύναμη του γέλιου, της παρωδίας, της ένωσης των αντιθέτων και της αμφισημίας του λαϊκού λόγου να ανατρέπουν τις κατεστημένες κοινωνικές ιεραρχίες και να επαναπροσδιορίζουν την κοινωνική πραγματικότητα. Το 1952, ο Μπαχτίν έγινε πρόεδρος του τμήματος ρωσικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου της Μορντόβια και κατάφερε να διασώσει τα χειρόγραφά του από το μετασταλινικό σοβιετικό καθεστώς χάρη στην αφοσίωση ενός καθηγητή και τριών μεταπτυχιακών φοιτητών, οι οποίοι συνέβαλαν στη δημοσίευση των έργων του και, μετά τον θάνατό του το 1975, επιμελήθηκαν την έκδοση του προσωπικού του αρχείου.
Τη δεκαετία του 1980, η μετάφραση των έργων του στα αγγλικά διευκόλυνε την υποδοχή του Μπαχτίν στην Αγγλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου αναγνωρίστηκε ως κοινωνικός στοχαστής, φιλόσοφος, θεωρητικός του πολιτισμού, κριτικός της λογοτεχνίας και πρωτοπόρος στη μελέτη του μυθιστορήματος ως ενός λογοτεχνικού είδους που αποκαλύπτει όχι την απόλυτη αλήθεια αλλά τη σχετικότητα που δημιουργούν η γλωσσική ποικιλία και οι διάφορες κοσμοθεωρίες της εποχής στην οποία γράφεται κάθε έργο.
Σήμερα, οι πρωτότυπες και πολυδιάστατες προσεγγίσεις του Μπαχτίν εφαρμόζονται στην τέχνη, τη λογοτεχνία, την ιστορία, την κοινωνιολογία, τη φιλοσοφία, την κριτική θεωρία, την πολιτισμική κριτική και τις πολιτικές επιστήμες, ενώ η επίδρασή του είναι εμφανής και στον κλάδο της υπαρξιακής ανθρωπολογίας. Οι ιδέες του για τη διαλογικότητα της γλώσσας εφαρμόζονται σε πολλές αναλύσεις των κοινωνικών δομών και των πολιτισμικών πρακτικών, συμβάλλοντας στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες επηρεάζουν την επικοινωνία και την αλληλεπίδραση. Στη δε ψυχολογία είναι χαρακτηριστική η θεωρία του «διαλογικού εαυτού», μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση που εμπνεύστηκε ο Ολλανδός ψυχολόγος Hubert Hermans από τη φιλοσοφία της διαλογικότητας.
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη σκέψη του Μπαχτίν, θα επιχειρήσω να δώσω συνοπτικά τον ορισμό των βασικών εννοιών της θεωρίας του, επιφυλασσόμενη για περισσότερα κείμενα στο μέλλον.
Διαλογικότητα
Η έννοια της διαλογικότητας βρίσκεται στο επίκεντρο του έργου του Μπαχτίν και εκφράζεται σε πολλαπλά επίπεδα. Ως οντολογική συνθήκη, η διαλογικότητα αποτελεί βασική δομή της ανθρώπινης ύπαρξης και συνείδησης, καθώς και βασικό στοιχείο της ανθρώπινης επικοινωνίας. Για τον Μπαχτίν, ο εαυτός δεν διαθέτει αρκετή αυτάρκεια, ώστε να έχει μια ολοκληρωμένη εικόνα του κόσμου, της πραγματικότητας, ακόμα και της ίδιας του της συνείδησης. Το άτομο μπορεί να δώσει νόημα στις καταστάσεις που βιώνει, μόνον όταν εισέρχεται σε διάλογο με κάτι άλλο έξω από τον εαυτό του, όπως π.χ. ένα άλλο άτομο, κάποιο τεχνούργημα ή κάποια διαφορετική από τη δική του κοσμοθεωρία.
Από αυτή την άποψη, η διαλογικότητα αναφέρεται πρωτίστως στη σχέση του εαυτού με το περιβάλλον του – μια σχέση διαρκούς και αμοιβαίας αλληλεπίδρασης, η οποία απαιτεί μια συγκεκριμένη ηθική στάση. Απαιτεί να αντέχουμε την ύπαρξη της ετερότητας, να βλέπουμε τους άλλους ως ισότιμους συνομιλητές και φορείς θεωριών που δεν συμφωνούν απαραίτητα με τις δικές μας αντιλήψεις, να αποφεύγουμε τους μακροσκελείς μονολόγους με σκοπό να απορροφήσουμε τους άλλους στη δική μας ερμηνεία του κόσμου και να κρατάμε τον διάλογο πάντα ανοικτό. Με άλλα λόγια, η διαλογικότητα απαιτεί μια ηθική ανοικτότητας που αντιμετωπίζει όλα τα νοήματα ως επανακαθοριζόμενα μέσω της διαρκούς ανταλλαγής και αλληλεπίδρασης.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας ανοικτότητας αποτελεί η αλληλεπίδραση μεταξύ συγγραφέα, κειμένου και αναγνώστη, όπου το νόημα δεν παράγεται μεμονωμένα ούτε από τον συγγραφέα, ούτε από το κείμενο, ούτε από τον αναγνώστη, αλλά από τον διάλογο που πραγματοποιείται ανάμεσά τους. Για τον Μπαχτίν, το νόημα δεν κατοικεί πουθενά συγκεκριμένα, δεν είναι ιδιοκτησία κανενός, δεν υπάρχει μέσα σε κανέναν, αλλά είναι ένα συμβάν που λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης μεταξύ διαφορετικών σωμάτων. Τα σώματα αυτά μπορεί να είναι φυσικά ανθρώπινα σώματα, σώματα αντικειμένων ή σώματα ιδεών, το καθένα των οποίων καταλαμβάνει διαφορετικό χρόνο και τόπο και συμβάλλει στην παραγωγή νοήματος με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο. Ο συγγραφέας είναι μια φωνή ανάμεσα σε άλλες φωνές έξω από τον δικό του έλεγχο, το κείμενο είναι μια πρόσκληση-πρόκληση που δεν μπορεί να προβλέψει εκ των προτέρων την αξιολόγησή του και ο αναγνώστης συμμετέχει χωρίς να μπορεί να παρακάμψει ή να διαγράψει τις φωνές και τη χρονοτοπική τους ιστορικότητα. Ως γεγονός συνάντησης και σχέσης, το νόημα είναι διαλογικό και παράγεται στον ενδιάμεσο χώρο όπου συνέρχονται όλες οι συνειδήσεις και συγκρούονται οι ετερόκλητες αξιολογήσεις τους.
Το διαλογικό σύμπαν του Μπαχτίν είναι γνήσια ριζοσπαστικό, επειδή αρνείται την αυτάρκεια της συνείδησης και την αυταρέσκεια του εαυτού, καταργεί τη μονολογικότητα συγγραφέα και αναγνώστη, αμφισβητεί την αυθεντία του κειμένου και απορρίπτει την ιδέα μιας οριστικής και τελεσίδικης αλήθειας. Η διαλογικότητα δεν παράγει αλήθεια, παράγει νόημα που παραμένει πάντα ανοικτό και απροσδόκητο. Κάθε λέξη απαντά σε προηγούμενες λέξεις και προετοιμάζει μελλοντικές απαντήσεις, κάθε απάντηση είναι η αρχή ενός νέου διαλόγου. Η απόκτηση του νοήματος που γεννιέται από τη δημιουργία σχέσεων ανάμεσα σε γλώσσες και συνειδήσεις είναι μια ατέρμονη διαδικασία και η διαλογικότητα είναι το μέσο για τη αναζήτησή του στον χρόνο και στον τόπο.
Πολυφωνία
Ο Μπαχτίν ανέπτυξε την έννοια της πολυφωνίας βασιζόμενος στη μελέτη των έργων του Ντοστογιέφσκι, τα οποία ανέλυσε διεξοδικά στο βιβλίο του Ζητήματα της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι. Ως αφηγηματική μορφή, η πολυφωνία αναφέρεται στη συνύπαρξη πολλών και αυτόνομων υποκειμενικών συνειδήσεων, η καθεμία των οποίων έχει το δικό της αξιακό κέντρο και τη δική της κοσμοθεωρία, χωρίς ο συγγραφέας να τις υποτάσσει σε μια ενιαία, απόλυτη και τελική αλήθεια. Με αυτή την έννοια, η πολυφωνία συνιστά καθεαυτή μια κοσμοθεωρία που αντιστέκεται στην ιεράρχηση, τον έλεγχο και τη συγχώνευση των διαφορετικών απόψεων σε μια ενιαία ιδεολογία και υπερασπίζεται την ελευθερία των συνειδήσεων να εισέρχονται σε διάλογο και να συνομιλούν μεταξύ τους, διατηρώντας η καθεμία τη δική της λογική, ηθική και γλώσσα.
Σε ένα πολυφωνικό λογοτεχνικό έργο, ο συγγραφέας δεν είναι ο παντογνώστης Θεός που «ξέρει καλύτερα απ’ όλους» και θέλει να έχει την τελευταία λέξη, δεν «συμμορφώνει» τους χαρακτήρες και δεν τους χρησιμοποιεί ως φορείς των δικών του ιδεών, δεν επιβάλλει τη δική του θέση ως καθολική αλήθεια και δεν κλείνει τον διάλογο όπου εκείνος επιθυμεί, για να αποφύγει έναν αντίλογο που θα αποκάλυπτε τη δική του αμφισημία. Με άλλα λόγια, δεν κάνει τίποτα από όλα αυτά που κάνει ο Πλάτων στους διαλόγους του και στον μύθο της γραφής, αλλά παραμένει στον διάλογο ως ένας ταπεινός και ισότιμος συνομιλητής.
Για τον Μπαχτίν, η αυτονομία των συνειδήσεων αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξη της πολυφωνίας και της διαλογικότητας.
Ετερογλωσσία
Η ετερογλωσσία συχνά συγχέεται με την πολυφωνία και την ύπαρξη πολλών φωνών και οπτικών μέσα σε ένα διάλογο, αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για την ύπαρξη διαφορετικών διαλεγομένων μερών ενσωματωμένων μέσα στην ίδια γλωσσική έκφραση. Για τον Μπαχτίν, η γλώσσα δεν είναι ποτέ ενιαία ή ουδέτερη, αλλά εμπεριέχει:
- κοινωνικές γλώσσες (της νεολαίας, του πανεπιστημίου, της αγοράς, της εξουσίας),
- ιδιολέκτους (τοπικές, ταξικές, επαγγελματικές),
- ύφη (επίσημο, ανεπίσημο, ειρωνικό, λαϊκό, τεχνικό),
- ιδεολογικές φωνές (συντηρητικές, επαναστατικές, θρησκευτικές, επιστημονικές),
- ιστορικά στρώματα της γλώσσας (παλιές μορφές, νέες μορφές, δάνεια),
- κοινωνικές αξιολογήσεις (τι θεωρείται «σωστό», «ευγενές», «χυδαίο», «μορφωμένο»).
Και είναι ακριβώς αυτή η ετερογλωσσία που καθιστά κάθε γλώσσα πολλαπλή, συγκρουσιακή, κοινωνικά φορτισμένη, εσωτερικά διαφοροποιημένη και διαλογική, ένα πραγματικό πεδίο μάχης φωνών, ιδεών και αξιών.
Χρονοτόπος
Πιστεύοντας ότι τα λογοτεχνικά (και όχι μόνο) κείμενα πρέπει να μελετώνται μέσα στο ιστορικό και κοινωνικό τους πλαίσιο, ο Μπαχτίν δανείστηκε την έννοια του «χρονοτόπου» από τη θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, ανάγοντας τον χρόνο και τον τόπο σε βασικές παραμέτρους της γραφής και της ανάγνωσης και αναγκαία προϋπόθεση για μια δυναμική κατανόηση της διαλογικότητας κάθε έργου. Σε αντίθεση όμως με τη μαθηματική-φυσική έννοια του Αϊνστάιν που περιγράφει έναν ενιαίο και ουδέτερο «χωροχρόνο» («Raum‑Zeit» στα γερμανικά ή «space‑time» στα αγγλικά), ο Μπαχτίν προσδίδει στον δικό του «χρονοτόπο» μια κατεξοχήν πολιτισμική, κοινωνική, αξιακή, αφηγηματική και σημασιολογική διάσταση.
Στη σκέψη του Μπαχτίν, η έννοια του «χρονοτόπου» αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη εμπειρία στον χρόνο και στον τόπο αποκτούν νόημα μέσα σε μια αφήγηση και γενικότερα σε μια κουλτούρα. Ωστόσο, δεν πρόκειται απλώς για τη συνισταμένη χρόνου και τόπου, καθώς ο Μπαχτίν πίστευε ότι κάθε τόπος σε διαφορετικό χρόνο είναι στην ουσία ένας άλλος τόπος. Πρόκειται κυρίως για τον τρόπο με τον οποίο ο χρόνος και ο τόπος συνδέουν το έργο με την ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα και τις αξίες που φέρουν στη γραφή ο συγγραφέας, το κείμενο και ο αναγνώστης, προσφέροντας έτσι μια δυναμική κατανόηση του έργου σε τρία επίπεδα: τον χρονοτόπο των πολιτισμικών συνθηκών κάτω από τις οποίες υλοποιήθηκε η συγγραφή του, τον εσωτερικό χρονοτόπο του κόσμου της αφήγησης και τον χρονοτόπο της ανάγνωσης, ο οποίος επαναπροσδιορίζει τους δύο προηγούμενους χρονοτόπους.
Εξωτοπία και εξωτερική θέαση
Στα έργα του Ντοστογιέφσκι, ο Μπαχτίν μελέτησε την «εξωτοπία» ως μια οντολογική συνθήκη στην οποία η συνείδηση δεν είναι αυτάρκης και ο άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό του παρά μόνον από μια θέση έξω από τον εαυτό του που του επιτρέπει να δει όσα δεν είναι ορατά από μέσα. Στην πράξη, η εξωτοπία λειτουργεί όταν μιλάμε με κάποιον και η οπτική του μας αποκαλύπτει πτυχές του εαυτού μας που δεν γνωρίζαμε, όταν διαβάζουμε ένα μυθιστόρημα και αντιλαμβανόμαστε τις αντιφάσεις και τις ιδιαιτερότητες των χαρακτήρων από μια θέση που οι ίδιοι δεν έχουν ή όταν παρατηρούμε την εικόνα κάποιου άλλου ή κάποιου αντικειμένου και ακούμε μέσα μας τη φωνή που προσπαθεί να κάνει ορατό το αόρατο, όπως κάνουμε εδώ στις Μικρές αφηγήσεις.
Με αυτή την έννοια, η εξωτοπία λειτουργεί αμφίδρομα: ο άλλος είναι ένας τόπος έξω από μένα κι εγώ είμαι ένας αντίστοιχος τόπος έξω από τον άλλον, βλέποντας ο ένας τις αθέατες πλευρές του άλλου, όπως ένας κυβιστής ζωγράφος μετακινεί, παρατηρεί και αποδίδει το θέμα του από όλες τις πλευρές ταυτόχρονα. Η ικανότητα του ανθρώπου να βλέπει τον εαυτό του από μια εξωτερική οπτική γωνία, να αναγνωρίζει τον εαυτό του στο βλέμμα και στη γλώσσα του άλλου και να αναστοχάζεται τον εαυτό του μέσα από τη θέαση του άλλου αποτελεί το θεμέλιο όχι μόνο της αυτοσυνείδησης και της αυτογνωσίας αλλά και της δημιουργικής ανανοηματοδότησης του κόσμου.
Ως προϋπόθεση της διαλογικότητας, η εξωτοπία (παίρνω θέση έξω από τον εαυτό μου) και η εξωτερική θέαση (βλέπω τον εαυτό μου, τους άλλους και τον κόσμο από αυτή την εξωτερική θέση) οδηγούν στην υπαρξιακή ολοκλήρωση (επιστρέφω σε έναν εαυτό που δεν ήξερα ότι είχα). Για να μπορέσει να ολοκληρωθεί, αυτή η κυκλική κίνηση χρειάζεται τη διαφορά της ετερότητας και εμποδίζει την απορρόφησή της από μια ενιαία συνείδηση, ενώ αντιστέκεται στην ομογενοποιημένη μονολογικότητα. Η κατανόηση δεν προκύπτει από τη συγχώνευση αλλά από τη συνάντηση με τον διαφορετικό άλλο και τη διαλογική σχέση που δημιουργείται ανάμεσά μας - σχέση που δεν είναι ποτέ στατική, αλλά βρίσκεται σε μια διαδικασία διαρκούς μετατόπισης και, κατ’ επέκταση, διαρκούς επαναπροσδιορισμού της.
Ακολουθεί μια φαντασιακή αναπαράσταση της διαλογικής σχέσης μεταξύ των παραπάνω εννοιών ως «αστερισμού θέσεων» (W. James).
Ο ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΟΓΙΚΟΤΗΤΑΣ
👉 Προτεινόμενα αναγνώσματα
Α. Έργα του Μπαχτίν στην ελληνική γλώσσα
Μπαχτίν, Μ., Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής, μτφρ. Γιώργος Σπανός, Αθήνα: Εκδ. Πλέθρον 1980.
Μπαχτίν, Μ., Έπος και μυθιστόρημα, πρόλ.- μτφρ. Γιάννης Κιουρτσάκης, Αθήνα: Εκδ. Πόλις 1995.
Μπαχτίν, Μ., Ζητήματα της ποιητικής του Ντοστογιέφσκι, μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, επιμέλεια Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, επίμετρο Δημήτρης Τζιόβας, Αθήνα: Εκδ. Πόλις 2000.
Μπαχτίν, Μ., Δοκίμια ποιητικής, μτφρ. Γιώργος Πινακούλας, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014.
Μπαχτίν, Μ., Το πρόβλημα των ειδών του λόγου, μτφρ. Βασίλης Αλεξίου & Μανόλης Δαφέρμος, Αθήνα: Εκδ. Future 2014.
Μπαχτίν, Μ., Ο Ραμπελαί και ο κόσμος του, μτφρ. Γιώργος Πινακούλας. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2017.
Β. Έργα για τον Μπαχτίν
Γκότσης, Ηλίας, «Ο Μιχαήλ Μπαχτίν και η διαλογικότητα στην ψυχοθεραπεία», στην ιστοσελίδα του Κέντρου ψυχοθεραπείας και συμβουλευτικής υποστήριξης Συνηχήσεις.
Γκότσης, Ηλίας, «Διαλογικότητα και πολυφωνία», κεφ. στο Γραμματική των αποθεμάτων, Αθήνα: Εκδ. Αρμός 2019.
Holquist, M., Διαλογικότητα. Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του, μτφρ. Ι. Σταματάκη, Αθήνα: Εκδ. Gutenberg 2014.
Marcialis, Nicoletta, «Bachtin and his Circle», Russian Literature 41/3 (April 1997), 269-290.
Marková, Ivana, «Ο “Εσωτερικός Άλλος” στον διάλογο», μτφρ. Νατάσσα Παπαδοπούλου από το Διεθνές περιοδικό για τη διαλογική επιστήμη, τόμ. 1/1 (Άνοιξη 2006), 125-147.
Μήνας, Θανάσης, «Το γέλιο απελευθερώνει ή το απόλυτο καρναβαλικό μυθιστόρημα», στο ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Ο αναγνώστης.
Πουρκός, Α. Μ. (επιμ.), Προοπτικές και όρια στον Μιχαήλ Μπαχτίν. Εφαρμογές στην ψυχολογία, την εκπαίδευση, την τέχνη και τον πολιτισμό, συλλογικό έργο, Πάτρα: Εκδ. Opportuna 2015.
Χατζημωυσιάδης, Παναγιώτης, «Μ. Μπαχτίν: η γλώσσα, το υποκείμενο, το μυθιστόρημα», στην ιστοσελίδα Arti News.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου