Η αποκλίνουσα δημιουργική σκέψη και η αποαποικιοποίηση της γραφής

 

Το 1967, ο Αμερικανός ψυχολόγος Τζόι Πολ Γκίλφορντ (1897-1987), γνωστός για την ψυχομετρική μελέτη της ανθρώπινης νοημοσύνης, διατύπωσε τη διάκριση μεταξύ της "συγκλίνουσας" και της "αποκλίνουσας" σκέψης, η οποία έδωσε σημαντική ώθηση στην επιστημονική συζήτηση περί δημιουργικότητας. Ο Γκίλφορντ συνέδεσε τη συγκλίνουσα σκέψη με την εφαρμογή των καθιερωμένων κανόνων για την εξεύρεση μιας ενιαίας και συμπαγούς λύσης σε κάποιο πρόβλημα, ενώ περιέγραψε την αποκλίνουσα σκέψη ως την ικανότητα διερεύνησης των πραγμάτων από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες, παρακάμπτοντας τις συμβατικές μεθόδους εξέτασης.

Ως πηγή δημιουργικότητας, η αποκλίνουσα σκέψη εκδηλώνεται με:

• περιέργεια, παρατηρητικότητα, απορία και ικανότητα διατύπωσης ερωτημάτων (θαυμάζειν το άτοπον, στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία),
• ανοικτότητα στη βιωματική εμπειρία, το άγνωστο και το ενδεχόμενο να συμβεί,
• συνεργατικό πνεύμα και προθυμία να εξερευνούμε όχι μόνο τις δικές μας ιδέες αλλά και τις ιδέες των άλλων,
• ικανότητα συσχετισμού και παραγωγής νοήματος από τη σύγκριση και τον καθορισμό της σχέσης μεταξύ δύο ή/και περισσοτέρων πραγμάτων, εικόνων, καταστάσεων φαινομενικά ασύνδετων μεταξύ τους,
• γνωσιακή ευελιξία και πειραματισμό με τη χρήση διαφορετικών εργαλείων και μεθόδων για τη δοκιμή πιθανών εκδοχών και ενδεχόμενων λύσεων,
• μετατροπή της αποτυχίας σε ευκαιρία μάθησης από τα προηγούμενα λάθη, σε αντίθεση με την «κλειστή νοοτροπία» («closed mindset») που καταπνίγει τη γνήσια δημιουργικότητα, 
• κοινωνική ευαισθησία και επίγνωση ότι δεν ενεργούμε μόνο για τον εαυτό μας, αλλά ότι αυτό που κάνουμε επηρεάζει και άλλους ανθρώπους, 
• εναρμόνιση με τις προσωπικές μας ηθικές αξίες και αυθεντικότητα.

Στην ψυχολογία της δημιουργικότητας, η αποκλίνουσα σκέψη θεωρείται ως βασικός μηχανισμός της δημιουργικής διαδικασίας, καθώς δεν αναζητά τη μία, «σωστή» και αδιαμφισβήτητη λύση ή αλήθεια, αλλά ανοίγει χώρο για την ύπαρξη διαφορετικών δυνατοτήτων. Είναι η στιγμή που ο νους παύει να υπακούει σε έτοιμα σχήματα και αρχίζει να διαμορφώνει δικά του. Είναι η ικανότητα να παράγουμε πολλαπλές, εναλλακτικές και συχνά απροσδόκητες ιδέες για ένα ζήτημα. Είναι η σκέψη που κινείται προς πολλές κατευθύνσεις, συνδέει ανομοιογενή στοιχεία και επιτρέπει στο απίθανο να γίνει πιθανό.

Αυτή η ικανότητα έχει άμεση σχέση με την αποδέσμευση της γραφής από την κυριαρχία συμβατικών και κατεστημένων μορφών, κανόνων, ερμηνειών και προσδοκιών που έχουν επιβληθεί ως «ορθές». Η γραφή συχνά κουβαλά μέσα της μια αόρατη ιεραρχία ως προς το τι θεωρείται λογοτεχνικό, τι γίνεται αποδεκτό ως «σοβαρό», «καλό» ή «αληθινό», ποια φωνή έχει κύρος και ποια όχι. Αυτές οι ιεραρχίες λειτουργούν σαν αποικιοκρατικές δομές μέσα στη γλώσσα – δομές που περιορίζουν, κατευθύνουν, καθορίζουν τι επιτρέπεται να ειπωθεί και με ποιον τρόπο.

Η αποκλίνουσα δημιουργική σκέψη λειτουργεί ως αντίσταση σε αυτές τις δομές. Όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κινηθεί πέρα από το αναμενόμενο, να συνδέσει το ατομικό με το συλλογικό, το καθημερινό με το ποιητικό, το περιθωριακό με το κεντρικό, τότε η γραφή μας αρχίζει να αποτινάσσει τα δεσμά της και γίνεται πιο πορώδης, ανοικτή και διαλογική. Ακούει και δέχεται τις φωνές που δεν έχουν χώρο, συνδυάζει είδη που θεωρούνται ασύμβατα, αναγνωρίζει ότι η γλώσσα δεν είναι ουδέτερη, αλλά πεδίο σχέσεων, επιρροών και εξουσιών και, μέσα από αυτή την αναγνώριση, δημιουργεί νέους τρόπους έκφρασης που δεν αναπαράγουν τις παλιές ιεραρχίες.

Η αποαποικιοποίηση της γραφής δεν είναι ένα ζήτημα ορθότητας που αφορά μόνο την πολιτική ή τη λογοτεχνία. Είναι εκείνη η δημιουργική στιγμή κατά την οποία η γραφή -κάθε γραφή- παύει να υπακούει σε εξωτερικούς κανόνες και αρχίζει να ανακαλύπτει την ελευθερία της απέναντι σε κάθε μορφή κατεστημένης εξουσίας. Με άλλα λόγια, η αποκλίνουσα σκέψη είναι η διαδικασία μέσα από την οποία η γλώσσα παύει να είναι αποικιοποιημένο έδαφος και γίνεται ξανά τόπος δημιουργίας.

👉 Προτεινόμενα αναγνώσματα

 

Bono, Edward de, Η χρήση της πλάγιας σκέψης, 2η έκδοση, μτφρ. Λίτσα Φωκίδου, Αθήνα: Εκδ. ΑΣΕ Α.Ε. 1991 (η αποκλίνουσα σκέψη ως πρακτική μέθοδος).

Φρέιρε, Πάουλο, Η αγωγή του καταπιεζόμενου, μτφρ. Γιάννης Κρητικός, επιμ. Άλκης Σταύρου, Αθήνα: Εκδ. Κέδρος 2009 (η δημιουργικότητα ως πράξη ελευθερίας και διαλόγου).

Goleman, Daniel, Η συναισθηματική νοημοσύνη, μτφρ. Άννα Παπασταύρου, επιμ. Ιωάννης Ν. Νέστορος & Χρύσα Ξενάκη, Αθήνα: Εκδ. Πεδίο 2011 (συναισθηματική νοημοσύνη και δημιουργικότητα).

Goleman, Daniel, Κοινωνική νοημοσύνη. Η νέα επιστήμη των ανθρώπινων σχέσεων, μτφρ. Χρύσα Ξενάκη, επιμ. Παναγούλα Κολλιοπούλου, Αθήνα: Εκδ. Πεδίο 2012 (κοινωνική νοημοσύνη και δημιουργικότητα).

Goleman, Daniel & Peter M. Senge, Η τριπλή εστίαση. Μια νέα προσέγγιση στην εκπαίδευση, μτφρ. Νίκος Γάσπαρης, επιμ. Δήμητρα Ιορδάνογλου & Χρύσα Ξενάκη, Αθήνα: Εκδ. Πεδίο 2015 (δημιουργικότητα και εστίαση στον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο).