Ο Carl Jung και η τέχνη του συσχετισμού
Η δημιουργική σκέψη δεν γεννιέται στο κενό. Γεννιέται από τους συσχετισμούς που κάνει ο νους, όταν φέρνει κοντά φαινομενικά ασύμβατες λέξεις, εικόνες, εμπειρίες και παράγει κάτι νέο. Αυτή η ικανότητα βρίσκεται στον πυρήνα της δημιουργικότητας και συνιστά τρόπο να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν πρόκειται απλώς για τεχνική αλλά για την πρώτη ύλη της φαντασίας που μετατρέπει το τυχαίο σε νόημα και το ασύνδετο σε μορφή. Η τέχνη του συσχετισμού είναι η ικανότητα να βλέπουμε γέφυρες εκεί όπου άλλοι βλέπουν γκρεμούς και χάσματα.
Το 1910, ο Ελβετός ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και εισηγητής της αναλυτικής ψυχολογίας Κάρλ Γιουνγκ (1875-1961) ανέπτυξε την περίφημη εξέταση των εκατό λέξεων (Word Association Test) και περιέγραψε τη μέθοδο συσχετισμού τους στο American Journal of Psychology. Ο Γιουνγκ έδινε στον εξεταζόμενο μια σειρά από απλές, καθημερινές λέξεις και ζητούσε την πρώτη λέξη που του ερχόταν στο μυαλό, όσο τυχαία, παράξενη ή ντροπιαστική κι αν φαινόταν. Το ζητούμενο αυτής της απλής εξέτασης, που έμοιαζε με παιχνίδι, δεν ήταν κάποια «σωστή» απάντηση, αλλά η καταγραφή του χρόνου αντίδρασης, των δισταγμών και των απροσδόκητων συνδέσεων που, για τον Γιουνγκ, αποκάλυπταν τον χάρτη του ασυνειδήτου: κρυφές σχέσεις, μνήμες, συγκρούσεις, επιθυμίες που δεν είχαν βρει ακόμη τον τρόπο να εκφραστούν με λόγια.
Περισσότερο από ψυχολογικό εργαλείο, το τεστ του Γιουνγκ είναι μια πρώιμη χαρτογράφηση της δημιουργικής διαδικασίας που δείχνει ότι ο νους λειτουργεί σαν δίκτυο: κάθε λέξη είναι κόμβος, κάθε ανάμνηση μια διαδρομή, κάθε συσχετισμός μια πιθανή ιστορία. Η δημιουργικότητα δεν είναι «έμπνευση» που πέφτει από τον ουρανό, αλλά συνδέεται με την ικανότητά μας να επιτρέπουμε σε αυτές τις διαδρομές να ανοίξουν, να συναντηθούν και να διαμορφώσουν κάτι νέο.
Από αυτή την άποψη, η τέχνη του συσχετισμού είναι πρωτίστως η τέχνη της ελευθερίας μέσα στη γλώσσα. Όταν γράφουμε, δεν επιλέγουμε μόνο λέξεις. Στην πραγματικότητα, επιλέγουμε σχέσεις. Κάθε φράση είναι μια μικρή πράξη σύνδεσης ανάμεσα σε εμπειρίες, εικόνες, συναισθήματα, ιδέες. Όσο πιο ανοικτό είναι το μυαλό μας στους απροσδόκητους συσχετισμούς, τόσο πιο ζωντανή γίνεται η γραφή μας. Και όσο πιο τολμηρή είναι η γραφή μας, τόσο πιο βαθιά πλησιάζουμε το ασυνείδητο υλικό που κουβαλάμε.
Το τεστ του Γιουνγκ μας υπενθυμίζει ότι η δημιουργικότητα δεν είναι κάτι που «εφευρίσκουμε», αλλά κάτι που υπάρχει ήδη μέσα μας σαν μια υπόγεια ροή συσχετισμών. Η γραφή και γενικότερα η τέχνη είναι ένας τρόπος να το φέρουμε στην επιφάνεια και να του δώσουμε μορφή, αφήνοντας τις λέξεις και τις εικόνες να μας οδηγήσουν εκεί όπου δεν θα πηγαίναμε μόνοι μας. Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες συνειδητοποιήσεις: η δημιουργικότητα δεν είναι η ικανότητα να βρίσκουμε απαντήσεις, αλλά η ικανότητα να βρίσκουμε σχέσεις.
Παρακάτω παραθέτω μεταφρασμένο τον πίνακα του Γιουνγκ και μια άσκηση που μπορεί να λειτουργήσει ως εργαστήριο συσχετισμών.
ΟΙ ΕΚΑΤΟ ΛΕΞΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΓΙΟΥΝΓΚ
κεφάλι, μαγειρεύω*, μελάνι, δέντρο, χρήμα, πράσινο, ρωτώ*, θυμωμένος, τσιμπώ*, ανόητος,
νερό, κρύο, βελόνα, κρίμα, φυλλάδιο, τραγουδώ*, στέλεχος, κολυμπώ*, κίτρινο, περιφρόνηση,
νεκρός, χορεύω*, ταξίδι, βουνό, δάκτυλο, μακρύς, χωριό, μπλε, πεθαίνω*, ακριβός,
πλοίο, λίμνη, λάμπα, αλάτι, πουλί, πληρώνω*, άρρωστος, αμαρτάνω*, νέος, πέφτω*,
παράθυρο, περηφάνια, ψωμί, έθιμο, βιβλίο, φιλικά, μαγειρεύω*, πλούσιος, προσεύχομαι*, άδικος,
βάτραχος, σπίτι, λουλούδι, συμπεριφορά, πόρτα, χωρίζω*, αγαπητός, νικώ*, στενός, διαλέγω*,
πείνα, ποτήρι, κουτί, αδελφός, σανός, άσπρο, τσακώνομαι*, άγριος, φοβάμαι*, ευχαριστημένος,
παιδί, γούνα, οικογένεια, πελαργός, γελοιοποίηση, φροντίζω*, μεγάλος, πλένω*, δύναμη, κοιμάμαι*,
μολύβι, καρότο, αγελάδα, ανησυχία, μήνας, λυπημένος, ζωγραφίζω*, φίλος, φιλώ*, καλός,
δαμάσκηνο, μέρος, τύχη, νύφη, γυναίκα, παντρεύομαι*, παλιός, ψέμα, αγνός, καταχρώμαι*.
*Σημ. Δεδομένου ότι το αγγλικό απαρέμφατο μπορεί να αποδοθεί στα ελληνικά τόσο ως ρήμα όσο και ως ουσιαστικό, ανάλογα με τα συμφραζόμενα, εσείς μπορείτε να μετατρέψετε κατά την κρίση σας τα ρήματα σε ουσιαστικά, π.χ. παντρεύομαι/γάμος, αμαρτάνω/αμαρτία, πεθαίνω/θάνατος, κοιμάμαι/ύπνος, καταχρώμαι/κατάχρηση κ.τ.λ.
ΑΣΚΗΣΗ
Η προτεινόμενη άσκηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν καθημερινή πρακτική ή σαν παιχνίδι με τα παιδιά σας, τους μαθητές σας και τους φίλους σας, με στόχο την ενεργοποίηση του ασυνείδητου υλικού σας, το άνοιγμα της γραφής σας σε συσχετισμούς ή, απλώς, την απόλαυση του παιχνιδιού.
💦 Βήμα 1
Επιλέξτε δέκα λέξεις-ερεθίσματα από τον πίνακα του Γιουνγκ ή από οποιονδήποτε άλλο κατάλογο λέξεων έχετε στη διάθεσή σας ή μπορείτε να καταρτίσετε μόνοι σας.
Πρακτικά, είναι σχεδόν απεριόριστοι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συνδέσουμε τις λέξεις μεταξύ τους ως όμοιες, παρεμφερείς ή αντίθετες, ανάλογα με τη λειτουργία των πραγμάτων που περιγράφουν, τη θέση τους στο χώρο, το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένα. Π.χ. ο συσχετισμός σπίτι → τούβλο → οικογένεια μπορεί να καταλήξει σε μια πρόταση, όπως «ο αδελφός μου είναι τούβλο». Αρκεί να σκεφτούμε πόσους τέτοιους συσχετισμούς-μεταφορές έχει ενσωματώσει η δημώδης γλώσσα εδώ και αιώνες, σε αντίθεση με την «καλλιεργημένη» επίσημη γλώσσα που αποφεύγει τις μεταφορές και απαιτεί ακρίβεια και κυριολεξία.
Ωστόσο, για να αρχίσετε χωρίς να «πελαγώσετε» (μία ακόμα μεταφορά), προτείνω λέξεις που δεν φαίνονται εντελώς ουδέτερες, αλλά φέρουν κάποιο εμφανές συμβολικό ή συναισθηματικό φορτίο: π.χ. ανάμεσα στην «αγελάδα» και το «φως», επιλέξτε το «φως» και αφήστε την «αγελάδα» για αργότερα, όταν θα αισθανθείτε αρκετά εξοικειωμένοι με τους συσχετισμούς.
💦 Βήμα 2
Για κάθε λέξη που επιλέξατε γράψτε την πρώτη λέξη συσχετισμού που σας έρχεται στο μυαλό, χωρίς σκέψη, χωρίς «λογική», χωρίς αυτολογοκρισία. Μην προσπαθήσετε να καταλάβετε την αιτία. Αφήστε τον αυθόρμητο συσχετισμό να σας μιλήσει.
Παράδειγμα: θάλασσα → απουσία ή φόβος → πατέρας
💦 Βήμα 3
Όταν ολοκληρώσετε όλους τους συσχετισμούς, διαλέξτε τρία απροσδόκητα ζεύγη λέξεων που σας ξάφνιασαν ή σας έκαναν να διστάσετε. Αυτοί είναι οι ασυνείδητοι συσχετισμοί που θέλουν να σας εκμυστηρευτούν τα μυστικά τους.
Γράψτε ένα μικρό κείμενο για κάθε ζεύγος, χωρίς να προσπαθείτε να εξηγήσετε, να αναλύσετε ή να «διορθώσετε» την επιλογή σας. Απλώς αφήστε τις δύο λέξεις να συναντηθούν.
Μπορείτε να γράψετε μια σκηνή, μια εικόνα, μια ανάμνηση, μια φράση, ένα μικρό αφήγημα όπου οι δύο λέξεις συνυπάρχουν. Μην πιέσετε τον εαυτό σας να γράψει «λογοτεχνικά». Η άσκηση δεν στοχεύει στην «ωραία» αλλά στην αληθινή γραφή. Αφήστε τον ίδιο τον συσχετισμό να σας οδηγήσει σε κάτι που δεν θα γράφατε σε άλλη περίσταση.
Ολοκληρώστε όχι με μία πρόταση-συμπέρασμα αλλά με μία πρόταση-ανακάλυψη. Μπορεί να ξεκινά με μια φράση, όπως «δεν είχα σκεφτεί ότι…», «φαίνεται πως…» ή όποια άλλη έκφραση θέλετε να χρησιμοποιήσει για να δηλώσετε την έκπληξή σας από τον απροσδόκητο συσχετισμό.
💦 Τι καλλιεργεί αυτή η άσκηση:
- την αποκλίνουσα σκέψη: Ο νους μαθαίνει να συνδέει ασύμβατα στοιχεία.
- την αποαποικιοποίηση της γραφής: Απομακρύνει τη γραφή από το «ορθό», το «κανονικό» και το «επιβεβλημένο» και ανοίγει χώρο για φωνές, εικόνες, σχέσεις που δεν ακολουθούν τα κυρίαρχα στερεότυπα.
- την πρόσβαση σε ασυνείδητο υλικό: Οι συσχετισμοί λειτουργούν σαν μικρές ρωγμές από όπου περνάει φως.
- την ελευθερία της μορφής: Η γραφή γίνεται πορώδης, ανοιχτή, διαλογική.
- την αναγνώριση νέων σχέσεων σε ήδη γνωστά πράγματα.
- την εξάσκηση της μνήμης, τον εμπλουτισμό του λεξιλογίου και την ετοιμότητα τόσο στη γραπτή όσο και στην προφορική επικοινωνία, ιδίως στις μικρές ηλικίες.
👉 Προτεινόμενα αναγνώσματα
Bair, Deidre, Γιουνγκ: Μια βιογραφία, μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, Αθήνα: Εκδ. Κέδρος 2005.
Stevens, Anthony, Γιουνγκ, μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, Αθήνα: Εκδ. Πατάκης 2001.
Stein, Murray, Ο χάρτης της ψυχής κατά τον Γιουνγκ, μτφρ. Μαρία Κασσωτάκη, Αθήνα: Εκδ. Ιχνηλάτης 2010.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου