Massimo Recalcati: Μια ζωή είναι τα βιβλία της

 

Το βιβλίο είναι μια θάλασσα

Στο έργο του Με ανοιχτό βιβλίο, ο διάσημος Ιταλός ψυχαναλυτής διερευνά το «μυστήριο» του βιβλίου, αναζητώντας τις πηγές της δύναμης που ασκεί στους αναγνώστες του. Το πάθος του Ρεκαλκάτι για τα βιβλία δεν είναι ούτε η ρηχή, περιστασιακή αγάπη ενός συνηθισμένου βιβλιόφιλου, ούτε η εμμονική προσκόλληση ενός μανιώδους συλλέκτη. Δεν ενδιαφέρεται για όλα τα βιβλία του κόσμου αλλά μόνο για εκείνα των οποίων η ανάγνωση, σε διάφορα στάδια της ξεχωριστής ζωής του καθενός και της καθεμίας, αποτέλεσε μια υπαρξιακή εμπειρία που ανασυνέθεσε την ταυτότητά μας και μας μεταμόρφωσε. Οι παρομοιώσεις και οι μεταφορές που χρησιμοποιεί για να διαχωρίσει τα «πραγματικά» βιβλία από εκείνα που περνούν και φεύγουν, χωρίς να μας έχουν αγγίξει, είναι σχεδόν ποιητικές, παρμένες από τα δικά του αναγνώσματα (Όμηρος, Άγιος Αυγουστίνος, Φρόυντ, Μπαρτ, Σαρτρ, Λακάν κ.ά.)

Το βιβλίο είναι μαχαίρι

Η παρομοίωση του βιβλίου με μαχαίρι δεν είναι πρωτότυπη. Μας θυμίζει τον Κάφκα, ο οποίος έγραφε στο ημερολόγιό του για τη δύναμη του βιβλίου που πέφτει πάνω μας σαν «πέλεκυς» και «σκίζει την παγωμένη θάλασσα που κρύβουμε μέσα μας». Η εικόνα του Κάφκα είναι εκρηκτική, απότομη, διαλυτική. Ο πέλεκυς χτυπά με βία, θρυμματίζει την ψυχική ακινησία της καθημερινότητας που έχει γίνει μηχανική και σπάει την ακαμψία του εαυτού, για να θέσει σε κίνηση τη ζωή.

Το μαχαίρι του Ρεκαλκάτι κόβει με την ακρίβεια μιας χειρουργικής λεπίδας, διαχωρίζοντας αυτό που ήταν η ζωή πριν από την ανάγνωση από αυτό που έγινε μετά την ανάγνωση. Η τομή είναι η λέξη, η φράση, η γλώσσα που μας άγγιξε εκεί που δεν το περιμέναμε και μας ανάγκασε να εγκαταλείψουμε την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουμε πλήρως τον εαυτό μας. Το μαχαίρι του Ρεκαλκάτι μας κόβει, για να μας ανοίξει και να φανερώσει μέσα μας μια νέα δυνατότητα – τη δυνατότητα να δώσουμε στη ζωή μας μια καινούργια μορφή.

Αν λοιπόν το βιβλίο-πέλεκυς του Κάφκα μας χτυπά, μας ταράζει, μας βγάζει από τον λήθαργο και μας οδηγεί σε μια βίαιη αφύπνιση που μας απελευθερώνει, το βιβλίο-μαχαίρι του Ρεκαλκάτι αναδεύει τα βάθη της ύπαρξης, μας αγγίζει και μας αφοπλίζει, κάμπτοντας τις αντιστάσεις μας. Είτε με τον έναν, είτε με τον άλλον τρόπο, η ανάγνωση των «πραγματικών» βιβλίων δεν είναι καταναλωτική, ψυχαγωγική ή παρηγορητική αλλά διαρρηκτική, ανατρεπτική, αναμορφωτική.

Το βιβλίο είναι ερωτικό σώμα

Για τον Ρεκαλκάτι, ένα βιβλίο δεν είναι απλώς μια συλλογή από λέξεις, σκέψεις και ιστορίες. Δεν είναι μια στείρα συλλογή στεγνών, κατηγοριοποιημένων γνώσεων χωρίς ζωή, όπως για παράδειγμα ένα φυτολόγιο. Είναι ένα ερωτικό σώμα στο οποίο διεισδύουμε με όλο μας το είναι: με το μυαλό μας, με την καρδιά μας, με τις αισθήσεις και τις ενορμήσεις μας. Ο μόνος τρόπος για να μάθουμε την «αλήθεια» ενός βιβλίου είναι να τη βιώσουμε με την καρδιά μας. Αλλιώς, το γράμμα του βιβλίου παραμένει νεκρό γράμμα. Αυτές οι μάλλον κοινότοπες απηχήσεις του Πλάτωνα και του Αυγουστίνου αντισταθμίζονται κατά κάποιο τρόπο με τη ριζοσπαστική πρόταση του Ρεκαλκάτι για την αναμόρφωση της εκπαίδευσης, μετατρέποντας τα βιβλία σε ερωτικά σώματα και τη σχολική διδασκαλία των βιβλίων σε συνουσία.

Το βιβλίο είναι θάλασσα

Η παρομοίωση του βιβλίου με θάλασσα συμπυκνώνει όλη τη θεωρία του Ρεκαλκάτι για την ανάγνωση ως μια πράξη ανοικτότητας που γκρεμίζει τοίχους, αντιστέκεται στην περιχαράκωση και αγκαλιάζει τον κόσμο όλο. Εδώ, η ανάγνωση δεν είναι μια κλειστή διαδικασία αλλά μια κίνηση προς τα έξω, προς ένα λίγο ή πολύ άγνωστο χώρο που βρίσκεται έξω από τον δικό μας άμεσο και πλήρη έλεγχο.

Το ανοιχτό βιβλίο είναι σαν το ανοιχτό πέλαγος: κάθε ανάγνωση είναι μια νέα ακτή, μια νέα βύθιση, μια νέα απώλεια ισορροπίας. Δεν μας προσφέρει ασφάλεια, αλλά μας εκθέτει στην ανοικτότητα, μας καλεί να αφεθούμε σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας, γίνεται κύμα και μας παρασύρει στα βαθιά, εκεί όπου οι λέξεις δεν είναι απλώς πληροφορίες αλλά παλμοί, μνήμες, θραύσματα επιθυμίας που κάθονται στο δέρμα μας σαν την αλμύρα.

Όταν ανοίγουμε ένα βιβλίο, δεν μπαίνουμε σε έναν κλειστό θάλαμο νοημάτων αλλά σε μια απρόβλεπτη απεραντοσύνη όμοια με την απεραντοσύνη της θάλασσας που μας υπερβαίνει. Και όπως η θάλασσα αλλάζει συνεχώς μορφή με το φως, τον άνεμο και την έκταση του βλέμματος, έτσι και το βιβλίο είναι ανεξάντλητο, αφού μπορεί να διαβαστεί με χίλιους διαφορετικούς τρόπους και να δημιουργήσει χώρο για άπειρα άλλα βιβλία, απαρνούμενο κάθε έννοια ιδιοκτησίας και διάθεσης κατ’ αποκλειστικότητα. Η θάλασσα δεν είναι ποτέ κτήμα κανενός, ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από τις συνήθειες και τους φόβους μας, ο εαυτός μας είναι πάντοτε ένας ξένος που μας καλεί να τον γνωρίσουμε και η ζωή μάς προσφέρει ανεξάντλητες δυνατότητες.

Το βιβλίο είναι μια συνάντηση που «μας διαβάζει»

Όπως ο Μπαχτίν με την έννοια της διαλογικότητας, ο Ρεκαλκάτι αναζητά στην ανάγνωση τη συμμετοχή σε μια ζωντανή σχέση, όπου το βλέμμα του Άλλου από μια θέση έξω από τον δικό μας περίκλειστο εαυτό μάς φανερώνει κομμάτια του εσωτερικού μας κόσμου που έχουμε ξεχάσει, έχουμε παραμελήσει ή δεν γνωρίζαμε ότι υπήρχαν βαθιά κρυμμένα μέσα μας. «Είμαστε βιβλία γραμμένα από τις λέξεις του Άλλου» (σ. 17), μας λέει ο Ρεκαλκάτι κι οι λέξεις του είναι σε ανοικτό διάλογο με τις φωνές του Μπαχτίν. Δεν υπάρχει μονολογική γλώσσα, μας λέει ο Μπαχτίν. Κάθε λόγος είναι πάντοτε λόγος προς κάποιον Άλλο. Ακόμη και όταν μιλάμε μόνοι μας, μιλάμε μέσα σε ένα πεδίο φωνών, απαντάμε σε άλλους, συνεχίζουμε μια συνομιλία που προηγήθηκε. Η ανάγνωση είναι μια μορφή συμμετοχής σε αυτή την πολυφωνία: το βιβλίο είναι ένας Άλλος που μας καλεί σε διάλογο και η ανάγνωση είναι η πράξη με την οποία ανταποκρινόμαστε σε αυτό το κάλεσμα.

Η συνάντηση με τις σκέψεις, τις ιδέες, τις εικόνες, τις μνήμες κάποιου Άλλου δεν είναι ποτέ ένα απλό συμβάν που ανήκει στη συνηθισμένη τάξη του κόσμου. Είναι ένα ριζοσπαστικό γεγονός που διαρρηγνύει αυτή την τάξη, αποδεσμεύοντας μια δύναμη που μας διαπερνά και μας προκαλεί σάστισμα, έκσταση ή σύγχυση. Όταν μας αγγίζει με αυτόν τον απροσδόκητο τρόπο, αυτό που κρατάμε στα χέρια μας δεν είναι απλώς ένα βιβλίο που διαβάζουμε, αλλά ένα βιβλίο που «διαβάζει» τον εσωτερικό μας κόσμο.

Αυτή η ικανότητα διείσδυσης και εμβάθυνσης στα μύχια της ύπαρξής μας υπάρχει σε όλες τις μορφές τέχνης: το βιβλίο μάς διαβάζει, η ζωγραφική μάς κοιτάζει, η μουσική μάς ακούει. Τα επίπεδα της ενεργητικότητας και της παθητικότητας διαχέονται το ένα μέσα στο άλλο και γινόμαστε υποκείμενα και αντικείμενα ταυτόχρονα. Στην εμπειρία της ανάγνωσης, η συνάντηση πραγματοποιείται ανάμεσα σε τουλάχιστον δύο βιβλία, δύο μνήμες, δύο φαντασιώσεις, δύο ιστορίες που διασταυρώνονται: εκείνη του αναγνώστη και εκείνη του συγγραφέα. Είναι μια διασταύρωση που μπορεί να απαλλάξει τη ζωή μας από την αέναη επανάληψη του Ίδιου, να την επαναπροσανατολίσει και να της δώσει νέα μορφή και νόημα.

Τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο στη βιβλιοθήκη μας, τα βιβλία που μας διαβάζουν αφηγούνται την ιστορία μας και λειτουργούν σαν υπενθυμίσεις, σαν ορόσημα των εσωτερικών μεταμορφώσεων που βιώσαμε στην πορεία της ζωής μας. «Είμαστε αυτό που διαβάζουμε», μας λέει ο Αλμπέρτο Μανγκέλ. Αλλά τα βιβλία δεν αντικαθιστούν τη ζωή και δεν ακυρώνουν την ανθρώπινη θνητότητα. Η τάξη των βιβλίων στη βιβλιοθήκη δεν ανατρέπει την αναπόδραστη αταξία του κόσμου και δεν φέρνει γαλήνη στην ψυχή. Δύο κεφάλαια του Ρεκαλκάτι, «Η φαντασίωση του βιβλιόφιλου» και «Ένα βιβλίο δεν είναι ένας τοίχος» (σ. 30-38) συνθέτουν μια δυνητική υπόγεια συνομιλία με Το χάρτινο σπίτι του Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, επιβεβαιώνοντας τη δύναμη ενός βιβλίου, όπως Η γραμμή σκιάς του Τζόζεφ Κόνραντ, να γκρεμίζει τους τοίχους που στέκονται εμπόδιο στην επιθυμία του έρωτα, της σχέσης, της ανταπόκρισης, της ζωής.

Αυτή τη δύναμη του βιβλίου τη γνωρίζουν οι φασίστες όλων των εποχών, οι οποίοι πάντοτε όρθωναν τοίχους και έκαιγαν βιβλία. Τη γνωρίζουν όλες οι δικτατορίες που προσπαθούν να ακυρώσουν τα βιβλία με άλλα βιβλία, τρέφοντας την αυταπάτη ότι μπορούν να αποξηράνουν τον ωκεανό των βιβλίων και να δημιουργήσουν το ένα και μοναδικό Βιβλίο που θα ορθωθεί σαν τοίχος απέναντι στην επιθυμία της ζωής και της ελευθερίας. Την ίδια σκοτεινή μοίρα έχει και ο θρησκευτικός δογματισμός: η δημιουργία της Βίβλου, της μίας και μοναδικής Αγίας Γραφής, ως αντικειμένου λατρείας πάνω από όλες τις γραφές, βασίστηκε στην ίδια αυταπάτη, αλλά η ιεροποίηση δεν κατάφερε παρά να τη μεταμορφώσει σε έναν τοίχο χωρίς πνοή.

Για τον Ρεκαλκάτι, η αντίληψη ότι το βιβλίο είναι μια πνευματοκρατική ιδιοτροπία που βρίσκεται σε αντίθεση με τη ζωή αποτελεί μια κοινότοπη φαντασίωση. Η γραφή ενός βιβλίου (αν θέλει να είναι ένα πραγματικό βιβλίο που διαβάζει) αναδύεται πάντα από μια εμπειρία, μια περιπέτεια που διακόπτει την καθημερινή ρουτίνα του πάντα Ίδιου και προκαλεί την επιθυμία για γνώση. Πότε συμβαίνει αυτό; «Όταν νιώθουμε κυριευμένοι από το βιβλίο, όταν το βιβλίο μάς επιτρέπει να βιώσουμε ένα βαθύ μέρος του εαυτού μας, όταν μας ξυπνά μια μακρινή ηχώ, όταν μας μιλά.» (σ. 47)

👉 Προτεινόμενα αναγνώσματα

Recalcati, Massimo, Με ανοιχτό βιβλίο. Μια ζωή είναι τα βιβλία της, μτφρ. Χρήστος Πονηρός, Αθήνα: Εκδ. Κέλευθος 2022.

Barthes, Roland, Απόλαυση – Γραφή – Ανάγνωση, μτφρ. Αρχοντή Κόρκα, επιμ. Τάσος Μπέτζελος, πρόλογος Μυρτώ Ρήγου, επίμετρο Umberto Eco, Αθήνα: Εκδ. Πλέθρον 2005.

Sartre, Jean-Paul, Οι λέξεις, μτφρ. Ειρήνη Τσολακέλλη, Αθήνα: Εκδ. Άγρα 2003.

Manguel, Alberto, Η ιστορία της ανάγνωσης, μτφρ. Λύο Καλοβύρνας, Αθήνα: Εκδ. «Νέα Σύνορα» Α. Α. Λιβάνη 1997.

Ντομίνγκες, Κάρλος Μαρία, Το χάρτινο σπίτι. Μυθιστόρημα, μτφρ. Λένα Φραγκοπούλου, Αθήνα: Εκδ. Πατάκη 2006.